Hoạt động trợ giúp pháp lý (TGPL) có quan hệ mật thiết với hoạt động phổ biến, giáo dục pháp luật. Tổ chức thực hiện TGPL ngoài nhiệm vụ thực hiện TGPL miễn phí cho người nghèo, người có công với cách mạng, đồng bào dân tộc thiểu số còn tham gia phổ biến, giáo dục pháp luật cho các đối tượng này (Điều 3 Luật TGPL). Thông qua hoạt động TGPL, bằng các hình thức TGPL như: tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng, TGPL lưu động, sinh hoạt Câu lạc bộ TGPL,... người thực hiện TGPL phổ biến, giáo dục pháp luật cho người được TGPL, giúp họ nâng cao trình độ hiểu biết pháp luật để xử sự phù hợp với các quy định của pháp luật và biết vận dụng pháp luật để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân và gia đình khi bị xâm phạm, cụ thể:
Tư vấn pháp luật: Đây là hình thức TGPL phổ biến, được áp dụng thường xuyên ở tất cả các tổ chức thực hiện TGPL. Người thực hiện TGPL thực hiện tư vấn pháp luật cho người được TGPL bằng việc hướng dẫn, giải đáp, đưa ra ý kiến, cung cấp thông tin pháp luật, giúp soạn thảo văn bản liên quan đến vụ việc TGPL. Trong quá trình thực hiện tư vấn pháp luật thông qua các hoạt động giao tiếp với đối tượng, nghe, tìm hiểu những thông tin trung thực về vụ việc (vướng mắc pháp luật) hiểu rõ bản chất yêu cầu TGPL, trên cơ sở đó người thực hiện TGPL thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật có liên quan đến vụ việc được TGPL, góp phần nâng cao hiểu biết và ý thức pháp luật cho người được tư vấn. Khi tư vấn, người thực hiện TGPL có thể cung cấp cho người được TGPL các văn bản pháp luật đã vận dụng trong quá trình tư vấn cùng với giải pháp đưa ra để họ đối chiếu, tham khảo thêm.
TGPL lưu động: Là phương thức TGPL có hiệu quả, đáp ứng được nhu cầu TGPL của người dân ngay tại cơ sở. Ưu điểm nổi bật của TGPL lưu động là thu hút được nhiều đối tượng tham gia cùng một lúc tại một địa điểm nên bên cạnh việc phổ biến, giáo dục pháp luật cho từng đối tượng thông qua các vụ việc cụ thể, các Trung tâm đã thực hiện việc phổ biến, giáo dục pháp luật qua hình thức nói chuyện pháp luật, giới thiệu văn bản pháp luật mới cho nhiều người tham dự, phát tờ gấp pháp luật, sách hỏi – đáp về các lĩnh vực pháp luật dân sự, hình sự, hôn nhân – gia đình, khiếu nại – tố cáo, đất đai – nhà ở, chế độ chính sách... để qua đó nâng cao hiểu biết pháp luật cho người dân. Đặc biệt, tại những địa bàn có “điểm nóng” về khiếu kiện thì việc tư vấn, hướng dẫn, giải đáp pháp luật tại chỗ như vậy sẽ giúp “xoa dịu” tình hình, giải tỏa vướng mắc pháp luật của người dân, góp phần giữ gìn an ninh, trật tự tại địa phương.
Bên cạnh việc tư vấn pháp luật, người thực hiện TGPL (trợ giúp viên pháp lý, luật sư) còn tham gia tố tụng để đại diện, bào chữa cho người được TGPL là người bị tạm giữ, bị can, bị cáo trong các vụ án hình sự hoặc để bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho người được TGPL là người bị hại, nguyên đơn dân sự, bị đơn dân sự, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan trong các vụ án hình sự, dân sự, hành chính. Trong quá trình tham gia tố tụng, bên cạnh việc sử dụng các biện pháp mà pháp luật tố tụng quy định để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho người được TGPL, người thực hiện TGPL đồng thời thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật cho người được TGPL, người đại diện hợp pháp của họ, những người có liên quan và những người tham dự phiên tòa bằng việc hướng dẫn, giải thích cho họ về các quy định pháp luật liên quan đến quyền và nghĩa vụ của bị can, bị cáo, người đại diện hợp pháp, nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan; trình tự, thủ tục tiến hành tố tụng tại Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát, Tòa án... Việc nắm vững các quy định pháp luật nêu trên sẽ giúp cho bị can, bị cáo và các đương sự khác thực hiện đúng các quyền và nghĩa vụ được pháp luật quy định, bảo vệ được quyền và lợi ích hợp pháp của mình, tin tưởng vào sự phán quyết của Tòa án.
Việc đại diện ngoài tố tụng cho người được TGPL được thực hiện trong trường hợp người được TGPL không thể tự bảo vệ được các quyền và lợi ích hợp pháp của mình (ví dụ: không biết chữ; bị hạn chế về thể chất hoặc tâm thần...). Trợ giúp viên pháp lý và các cộng tác viên là luật sư sẽ đại diện cho các đối tượng này để liên hệ, làm việc với các cơ quan, tổ chức có liên quan, nhằm giúp bảo vệ các quyền và lợi ích hợp pháp cho họ. Trong quá trình tiếp xúc, trao đổi với người được TGPL để thực hiện việc đại diện, người thực hiện TGPL đồng thời thực hiện phổ biến, giáo dục pháp luật cho người được TGPL bằng việc hướng dẫn, giải thích cho họ về các quy định pháp luật liên quan đến quyền và nghĩa vụ của họ trong vụ việc liên quan, các trình tự, thủ tục cần thiết để làm việc với cơ quan, tổ chức có thẩm quyền giải quyết vụ việc... Ví dụ, khi làm đại điện cho đối tượng TGPL để khiếu nại đối với quyết định giải quyết tranh chấp đất đat của UBND huyện cần giải thích cho họ hiểu về quyền và nghĩa vụ của người khiếu nại, các việc cần phải làm trong quá trình khiếu nại, thẩm quyền và trình tự, thủ tục giải quyết khiếu nại,... để họ tích cực phối hợp với người thực hiện TGPL.
Một số kết quả công tác TGPL: Trong 2 năm 2007, 2008 và quý I/2009, Trung tâm TGPL Nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã tổ chức được 03 Hội nghị tuyên truyền các văn bản pháp luật về TGPL và kỹ năng thực hiện TGPL cho Trợ giúp viên pháp lý, Chuyên viên và Cộng tác viên; tổ chức 03 lớp tập huấn theo kế hoạch chỉ đạo của Cục TGPL cho 231 lượt người tham dự; phối hợp với TAND tỉnh tổ chức 01 lớp tuyên truyền các văn bản pháp luật về TGPL trong hoạt động tố tụng cho đội ngũ Thẩm phán TAND cấp tỉnh, huyện. Trung tâm đã thực hiện in ấn và phát trên 15.000 tờ gấp miễn phí, mua sách pháp luật, tài liệu cấp hỗ trợ cho tuyên truyền viên pháp luật của 61 xã để phục vụ công tác phổ biến giáo dục pháp luật; biên dịch, thu âm và sao 750 đĩa CD tiếng dân tộc Dao cấp phát miễn phí cho các xã của 05 huyện trên địa bàn tỉnh; cung cấp 300 tờ thông báo, 60 bảng thông tin về TGPL để niêm yết tại một số sở, ban, ngành của tỉnh, các cơ quan tiến hành tố tụng cấp tỉnh, huyện, Phòng Tư pháp huyện và các xã nghèo trên địa bàn tỉnh.
Trung tâm đã triển khai thực hiện tốt các hoạt động TGPL, trực tiếp TGPL cho 1.963 người được TGPL với 1.963 vụ việc, trong đó trợ giúp tại Văn phòng và trả lời đơn thư 670 người; TGPL lưu động tại các thôn, xã cho 1.218 người; cử Luật sư cộng tác viên tham gia tố tụng để bào chữa, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp cho người được TGPL: 69 người; kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền giải quyết thông qua thực hiện các vụ việc TGPL cho 06 trường hợp.
Từ những vấn đề trên, có thể nói, tổ chức và hoạt động TGPL có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người dân, nhất là đối với đồng bào dân tộc thiểu số, người có công với cách mạng, qua công tác TGPL đã góp phần nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền, PBGDPL, nâng cao kiến thức và ý thức chấp hành pháp luật cho nhân dân, không những thế, qua công tác TGPL đã giúp cho các cơ quan chức năng nắm bắt tâm tư, nguyện vọng của người dân từ cơ sở, nhất là những nguyện vọng chính đáng của người nghèo và đối tượng chính sách, qua đó, Nhà nước sẽ có những chủ trương, quyết sách đúng đắn trong việc thực hiện các chức năng xã hội của mình.
Tiến Minh - Sở Tư pháp Lạng Sơn