Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, các tầng lớp xã hội, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam định cư ở nước ngoài.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức có mạng lưới rộng khắp, hoạt động theo nguyên tắc tự nguyện, hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động, quy tụ, tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân tham gia xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, tăng cường sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân; tuyên truyền, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, nghiêm chỉnh thi hành Hiến pháp và pháp luật…Việc xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, tuyên truyền, phổ biến cho nhân dân tự giác chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước cũng là một trong những mục tiêu đặt ra đối với công tác hoà giải ở cơ sở. Bên cạnh đó, với tính chất là tổ chức gần gũi, có tầm ảnh hưởng sâu rộng và chi phối đến nhiều mặt của đời sống cộng đồng dân cư, quy tụ một lực lượng đông đảo các thành phần xã hội tham gia, Mặt trận Tổ quốc có lợi thế rất lớn khi tham gia công tác hoà giải ở cơ sở.
Xuất phát từ vị trí, vai trò quan trọng của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận... đối với công tác hoà giải ở cơ sở, Điều 5 Pháp lệnh về tổ chức và hoạt động hoà giải ở cơ sở đã quy định: “Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, các tổ chức thành viên của Mặt trận có trách nhiệm phối hợp chặt chẽ với các cơ quan nhà nước hữu quan, động viên nhân dân trong việc xây dựng, củng cố Tổ hoà giải và các tổ chức hoà giải khác của nhân dân trong cộng đồng dân cư; giúp đỡ, tạo điều kiện cho hoạt động hoà giải ở cơ sở; tham gia hoà giải theo quy định của pháp luật.”
Trên địa bàn tỉnh ta, vai trò của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc trước hết thể hiện trong việc phối hợp với cấp uỷ Đảng, chính quyền, đoàn thể triển khai phổ biến, giới thiệu nội dung của pháp lệnh và các văn bản quy phạm pháp luật về hoà giải cho cán bộ, đảng viên và nhân dân; đồng thời quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo xây dựng, củng cố kiện toàn các Tổ hoà giải, cụ thể: Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc xã, phường, thị trấn phối hợp với các tổ chức thành viên của Mặt trận lựa chọn, giới thiệu để nhân dân bầu tổ viên Tổ hoà giải. Đây là một thủ tục không thể thiếu để đảm bảo tính khách quan, chính xác và đúng đắn trong quyết định lựa chọn thành viên của Tổ hoà giải. Việc lựa chọn, giới thiệu người của Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc có tác dụng quan trọng đến việc tổ chức và thành lập Tổ hoà giải, tổ viên Tổ hoà giải tạo tiền đề để Tổ hoà giải, tổ viên Tổ hoà giải hoạt động có chất lượng và hiệu quả.
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên còn giúp đỡ, tạo điều kiện về nhân lực, về tinh thần đối với công tác hoà giải ở cơ sở, đồng thời tham gia hoà giải trực tiếp các vụ việc, các tranh chấp, xích mích trong nhân dân. Thông qua mạng lưới của mình, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức thành viên đã cung cấp và bổ sung cho các tổ hoà giải lực lượng hoà giải viên đông đảo, với 20.676 hoà giải viên đang hoạt động ở cơ sở là Bí thư chi bộ, Trưởng thôn, xóm; Trưởng ban công tác Mặt trận, hội viên Hội phụ nữ, Hội viên Hội cựu chiến binh, Hội Nông dân, Hội người cao tuổi... , trong đó có nhiều tổ trưởng Tổ hoà giải là Trưởng ban công tác mặt trận. Hơn nữa, thành viên tham gia Mặt trận Tổ quốc trước hết là những người có tâm huyết, có năng lực và uy tín đối với nhân dân, nên khi tham gia hoạt động hoà giải họ sẽ phát huy hết khả năng cũng như uy tín của mình để vận dụng trong các tình huống hoà giải, mang lại hiệu quả hoà giải thành cao.
Bên cạnh đó, Uỷ ban MTTQ tỉnh thường xuyên phối hợp với ngành có liên quan xây dựng kế hoạch bồi dưỡng, nâng cao trình độ nhận thức về chính trị, hiểu biết pháp luật và nghiệp vụ hoà giải cho những người làm công tác hoà giải ở cơ ở. Thực hiện Đề án “Xây dựng và đẩy mạnh công tác tuyên truyền, vận động chấp hành pháp luật trong cộng đồng dân cư” theo Quyết định số 212/2004/QĐ-TTg ngày 16/02/2004 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt chương trình hành động quốc gia phổ biến, giáo dục pháp luật và nâng cao ý thức chấp hành pháp luật cho cán bộ, nhân dân ở xã, phường, thị trấn. Uỷ ban MTTQ tỉnh đã tổ chức nhiều lớp tập huấn kiến thức pháp luật, nghiệp vụ phổ biến, giáo dục pháp luật, nghiệp vụ hoà giải ở cơ sở cho 100% Trưởng ban công tác Mặt trận, trong đó có thành viên Tổ hoà giải cơ sở.
Trong những năm gần đây, Uỷ ban MTTQ các cấp và các tổ chức thành viên cùng cấp đã tích cực vận động thành viên, hội viên, đoàn viên tích cực tham gia công tác hoà giải gắn với cuộc vận động “toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hoá ở khu dân cư” do Uỷ ban Trung ương MTTQ Việt Nam phát động. Đến nay cả tỉnh có 2663 thôn, tổ dân phố, trong đó có 3.543 Ban công tác Mặt trận, mỗi Ban công tác Mặt trận có từ 10 đến 11 thành viên. Đây là lực lượng hùng hậu làm công tác vận động nhân dân xây dựng cộng đồng dân cư tự quản, văn minh giàu đẹp, trong đó có nội dung quan trọng là thường xuyên tham gia hoạt động hoà giải. Thông qua cuộc vận động này, Uỷ ban MTTQ các cấp đã phối hợp với các cấp chính quyền, ngành văn hoá thông tin, tư pháp tiếp tục vận động nhân dân thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở, tham gia công tác hoà giải, thực hiện các hương ước, quy ước tại cộng đồng dân cư. Cũng nhờ tác dụng to lớn đó mà nhiều nơi Ban Thanh tra nhân dân ở xã, phường, thị trấn đã tích cực phối hợp để thực hiện cả công tác hoà giải, mặc dù không phải là nhiệm vụ của Ban thanh tra nhân dân.
Mặt khác, là tổ chức của quần chúng nhân dân, ảnh hưởng của Mặt trận Tổ quốc là rất tích cực tới bộ máy chính quyền các cấp, nhất là ở cấp cơ sở. Qua những tác động tích cực của Mặt trận Tổ quốc sẽ hướng chính quyền cơ sở dành nhiều sự quan tâm cũng như đầu tư cho công tác hoà giải, tạo điều kiện thuận lợi cho công tác này. Thực tiễn cho thấy, nơi nào cấp ủy Đảng, chính quyền nhận thức đúng về công tác hòa giải, có sự lãnh đạo, chỉ đạo sát sao thì ở đó công tác phối hợp giữa chính quyền và ngành tư pháp với Mặt trận và các tổ chức thành viên của Mặt trận được thực hiện thường xuyên, liên tục và công tác hòa giải được đẩy mạnh, tình hình xã hội được ổn định và bền vững.
Trước yêu cầu đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, vai trò của MTTQ và các tổ chức thành viên của Mặt trận ngày càng nâng cao, đòi hỏi các cấp Mặt trận và các tổ chức thành viên thường xuyên phối hợp chặt chẽ và không ngừng nâng cao năng lực hoạt động, phối hợp thực hiện tốt những quy định của pháp luật về hoà hoạt nhằm tăng cường mối liên hệ mật thiết giữa nhân dân với nhân dân, giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước, phát huy tinh thần yêu nước, truyền thống đại đoàn kết toàn dân tộc, một nhân tố quyết định đến thắng lợi của cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới.
Nguyễn Lệ Huyền