Trước tháng 4/2009, chưa có bất cứ quy định nào giao Sở Tư pháp giúp UBND tỉnh thực hiện chức năng quản lý nhà nước, theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình chung về thực thi pháp luật. Việc triển khai nhiệm vụ này ở từng lĩnh vực vẫn do từng ngành tổ chức thực hiện trong phạm vi nhiệm vụ quản lý nhà nước của ngành do chưa có cơ quan nào được giao nhiệm vụ theo dõi, tổng hợp chung.
Thời gian qua, mặc dù chưa được giao nhiệm vụ theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình chung về thi hành pháp luật trên địa bàn toàn tỉnh, song nhận thấy đây là mảng công việc quan trọng và cần thiết, vì vậy theo yêu cầu của các cơ quan, ban ngành liên quan, như: Đoàn đại biểu Quốc hội, các Ban của HĐND tỉnh, Thanh tra tỉnh, Sở Tài nguyên - Môi trường... Sở Tư pháp đã cử cán bộ tham gia đầy đủ vào các đợt kiểm tra, giám sát tình hình thi hành pháp luật trên các lĩnh vực đất đai, quản lý bảo vệ rừng, công tác đền bù tái định cư, thực hiện các chương trình, dự án tại địa phương... Nhận thấy việc thi hành pháp luật trong lĩnh vực xử lý vi phạm hành chính (XLVPHC) còn nhiều hạn chế và sai sót, nên trong năm 2008 Sở Tư pháp đã chủ động tham mưu Chủ tịch UBND tỉnh tiến hành kiểm tra việc XLVPHC tại gần 20 cơ quan, đơn vị cấp tỉnh và cấp huyện. Qua kiểm tra đã phát hiện nhiều sai sót về trình tự, thủ tục XLVPHC. Từ kết quả kiểm tra, Sở Tư pháp đã tham mưu UBND tỉnh ban hành Chỉ thị số 03/CT-UBND ngày 19/3/2009 về tăng cường các công tác XLVPHC trên địa bàn tỉnh. Chỉ thị nhấn mạnh đến nhiều nội dung, trong đó đã giao trách nhiệm cho Sở Tư pháp giúp Chủ tịch UBND tỉnh triển khai công tác kiểm tra, theo dõi, nắm tình hình chung về thực thi pháp luật XLVPHC trong toàn tỉnh. Hiện tại, Sở Tư pháp đã có kế hoạch triển khai thực hiện Chỉ thị số 03/CT-UBND.
Việc thanh tra, kiểm tra theo chuyên ngành được Sở Tư pháp đặc biệt chú trọng. Đầu năm 2007, Thanh tra Sở được thành lập đã góp phần đưa công tác này ngày càng đi vào nề nếp, hiệu quả. Sở Tư pháp đã tập trung vào các mảng công việc như giúp UBND tỉnh triển khai tốt công tác thẩm định, kiểm tra, rà soát, hệ thống hóa văn bản QPPL do HĐND, UBND tỉnh ban hành. Riêng từ năm 2008 và quý I/2009, Sở Tư pháp đã giúp HĐND, UBND tự kiểm tra 96 văn bản; tiến hành kiểm tra 175 văn bản do HĐND, UBND cấp huyện ban hành; Phòng tư pháp cấp huyện giúp HĐND, UBND cùng cấp tự kiểm tra 88 văn bản, tổ chức kiểm tra hàng trăm văn bản do HĐND, UBND cấp xã ban hành. Qua tự kiểm tra và kiểm tra kết hợp công tác rà soát, đã phát hiện đề nghị khắc phục nhiều thiếu sót trong trình tự, thủ tục ban hành văn bản, hình thức, nội dung văn bản; đồng thời kiến nghị xử lý gần 15 văn bản có nội dung trái pháp luật, mâu thuẫn, chồng chéo và nhiều văn bản có sai sót về thể thức.
Hàng năm, với vai trò là cơ quan Thường trực của Hội đồng phối hợp công tác phổ biến, giáo dục pháp luật của tỉnh, Sở Tư pháp đều xây dựng kế hoạch và triển khai kế hoạch kiểm tra, nắm tình tình phổ biến, tuyên truyền pháp luật tại 9/9 đơn vị cấp huyện và một số ngành. Công tác kiểm tra nắm tình hình chủ yếu tập trung vào các nội dung: trách nhiệm của các ngành, địa phương trong chỉ đạo, triển khai; hình thức tổ chức tuyên truyền pháp luật, trợ giúp pháp lý; tác dụng, hiệu quả công tác phổ biến pháp luật, trợ giúp pháp lý trong việc nâng cao hiểu biết pháp luật và ý thức chấp hành pháp luật của các tầng lớp nhân dân... Từ đó, đã kiến nghị khắc phục những tồn tại hạn chế, đề cao trách nhiệm của thủ trưởng các ngành, địa phương, tăng cường mối quan hệ phối hợp giữa các ngành với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức đoàn thể nhằm không ngừng nâng cao hiệu quả công tác tuyên truyền pháp luật và trợ giúp pháp lý.
Trong năm 2008 và quý I/2009, Sở Tư pháp đã tiến hành thanh tra tại Phòng công chứng số I; UBND một số xã, phường, thị trấn. Qua theo dõi, thanh tra, kiểm tra chưa phát hiện sai phạm lớn; các đơn vị, địa phương thực hiện công chứng, chứng thực đã có nhiều cố gắng giải quyết công việc kịp thời và hạn chế những phiền hà, góp phần tích cực vào việc thiết lập cơ sở pháp lý, làm lành mạnh hóa các quan hệ quan hệ dân sự đối với tổ chức, công dân. Qua theo dõi nắm tình hình thực thi pháp luật về hộ tịch cho thấy, bình quân hàng năm toàn tỉnh đăng ký khai sinh trên 6.000 trường hợp, đăng ký kết hôn gần 2.500 trường hợp, đăng ký khai tử gần 600 trường hợp, thay đổi cải chính hộ tịch trên 150 trường hợp... Nhìn chung, các việc đăng ký, thay đổi, cải chính hộ tịch về cơ bản được giải quyết theo đúng quy định của Nghị định 158/2005/NĐ-CP của Chính phủ và các văn bản hướng dẫn thi hành. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều sai sót trong khâu lưu trữ hồ sơ; trình tự, thủ tục đăng ký khai sinh, thay đổi, cải chính hộ tịch. Đối với các mảng công tác khác như thi hành án dân sự, đấu giá tài sản, hoạt động luật sư giám định tư pháp... Sở Tư pháp thường xuyên quan tâm tăng cường công tác thanh tra của chính quyền kết hợp công tác kiểm tra, giám sát của Chi ủy chi bộ, phát hiện kịp thời các sai sót trong thực thi pháp luật để chấn chỉnh, cũng như những sơ hở, chồng chéo của các văn bản pháp luật để kiến nghị cấp có thẩm quyền sửa đổi, bổ sung nhằm bảo đảm tính khả thi phù hợp với yêu cầu thực tiễn.
Mặc dù, công tác theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình thi hành pháp luật mới chú trọng đến các lĩnh vực thuộc chức năng, nhiệm vụ quản lý của ngành Tư pháp và công việc này hoàn toàn mới mẻ, song đã thu được một số kết quả bước đầu. Qua theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình thi hành pháp luật đã phát hiện những tồn tại, hạn chế, sai sót trong khâu tổ chức thực hiện pháp luật để đề nghị khắc phục kịp thời, mặt khác phát hiện những sơ hở, chồng chéo, bất cập của các văn bản pháp luật để sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện hệ thống pháp luật. Công tác này cũng còn bộc lộ một số tồn tại, hạn chế như việc theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình thực thi pháp luật chưa được triển khai thường xuyên, liên tục, đồng bộ từ tỉnh đến cơ sở; cách thức, phương pháp, nội dung và các vấn đề liên quan còn bị động, lúng túng; mối quan hệ phối hợp giữa các cơ quan liên quan trong công tác theo dõi, kiểm tra, cung cấp, chia sẻ thông tin liên quan đến tình hình thi hành pháp luật chưa chặt chẽ. Nguyên nhân chủ yếu là do nhiệm vụ này hoàn toàn mới, với khối lượng công việc lớn, trong khi lực lượng cán bộ tư pháp còn mỏng, cơ sở vật chất, kinh phí triển khai chưa được bố trí; các cơ quan Trung ương chưa có văn bản hướng dẫn cụ thể nên việc triển khai tại địa phương gặp nhiều khó khăn.
Để giúp UBND tỉnh thực hiện nhiệm vụ tốt theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình thực hiện chính sách trong thời gian tới, đề nghị UBND tỉnh cần bổ sung biên chế và kinh phí để Sở Tư pháp triển khai có kết quả nhiệm vụ này. Đồng thời, UBND tỉnh cần tăng cường chỉ đạo, đề cao trách nhiệm của lãnh đạo các ngành, địa phương trong mối quan hệ phối hợp với ngành Tư pháp nhằm triển khai công tác thi hành pháp luật thuộc phạm vi quản lý của mình. Chỉ đạo các cơ quan hữu quan tăng cường mối quan hệ phối hợp, tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức đoàn thể và mọi người dân tham gia giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước; phát hiện, tố giác các hành vi vi phạm pháp luật, phản ánh những bất cập trong chính sách pháp luật để sửa đổi, bổ sung, xử lý kịp thời. Các bộ, ngành Trung ương sớm ban hành văn bản hướng dẫn triển khai công tác theo dõi, kiểm tra, nắm tình hình thực hiện chính sách pháp luật để địa phương có căn cứ triển khai, đưa hoạt động này đi vào nề nếp, hiệu quả./.
Phạm Văn Chung