Ứng dụng công nghệ thông tin - Động lực quan trọng nâng cao hiệu quả công tác hòa giải ở cơ sở

Ngày 20/6/2013, Luật Hòa giải ở cơ sở được thông qua có hiệu lực thi hành kể từ ngày 01/01/2014 đã xác lập cơ sở pháp lý vững chắc cho hoạt động hòa giải ở cơ sở. Tuy nhiên, trước sự phát triển nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội và yêu cầu quản lý nhà nước hiện đại, Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 đã dần bộc lộ một số hạn chế, trong đó đáng chú ý là chưa có quy định ứng dụng công nghệ số trong công tác hòa giải ở cơ sở. Trên thực tế, hoạt động hòa giải ở cơ sở hiện vẫn chủ yếu dựa vào phương thức thủ công, sử dụng nhiều giấy tờ, gây tốn kém, khó khăn trong lưu trữ, tra cứu và quản lý thông tin.

Trong bối cảnh Đảng ta đang đẩy mạnh chủ trương ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số theo các văn kiện như Nghị quyết số 66-NQ/TW, Nghị quyết số 57-NQ/TW, Kết luận số 121-KL/TW, việc bổ sung quy định về ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở trở thành yêu cầu cấp thiết. Do đó, “Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác hòa giải ở cơ sở” đã được Bộ Tư pháp xác định là một trong những chính sách trọng tâm trong quá trình sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở.

Xây dựng, vận hành, chia sẻ, kết nối Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở

Để thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực hòa giải ở cơ sở, dự thảo sửa đổi Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 dự kiến bổ sung một điều riêng quy định về nội dung này, trong đó trọng tâm là việc xây dựng, vận hành, chia sẻ và kết nối Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở. Theo đó, Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở do Bộ Tư pháp quản lý, được kết nối, chia sẻ với Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia. Cơ quan, tổ chức được giao quản lý Cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia, cơ sở dữ liệu quốc gia, cơ sở dữ liệu chuyên ngành và cơ sở dữ liệu khác có trách nhiệm kết nối, chia sẻ dữ liệu với cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở; thực hiện các yêu cầu của cơ quan quản lý hòa giải ở cơ sở về việc truy cập, khai thác thông tin từ cơ sở dữ liệu đó để phục vụ hoạt động hòa giải ở cơ sở. Việc kết nối, chia sẻ, cung cấp, khai thác cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở phải tuân thủ quy định của pháp luật về dữ liệu, bảo đảm an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Bên cạnh đó, cơ quan quản lý nhà nước về hòa giải ở cơ sở có trách nhiệm bảo đảm an ninh mạng, bảo mật thông tin, an toàn dữ liệu theo quy định của pháp luật. Các thủ tục về hòa giải ở cơ sở theo quy định của Luật này được thực hiện trực tiếp hoặc trên môi trường số được công nhận theo quy định của pháp luật. Văn bản, hồ sơ, tài liệu, thông tin liên quan đến hòa giải ở cơ sở được lập dưới dạng thông điệp dữ liệu, ký số, gửi, nhận, lưu trữ, xử lý, chia sẻ trên môi trường số bảo đảm theo quy định của pháp luật có giá trị pháp lý như văn bản, hồ sơ, tài liệu, thông tin dưới dạng giấy, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác. Đồng thời, cơ quan, tổ chức, cá nhân kết nối, chia sẻ, cung cấp, khai thác dữ liệu vi phạm các hành vi bị cấm theo quy định của pháp luật thì phải chịu trách nhiệm, nếu gây thiệt hại thì phải bồi thường.

Linh hoạt giữa hình thức “hòa giải trực tuyến” và “hòa giải trực tiếp”  

Trong bối cảnh các bên ở xa, khó sắp xếp thời gian hoặc phát sinh những yếu tố khách quan như dịch bệnh, thiên tai, hòa giải trực tuyến được xem là giải pháp hiệu quả, giúp tiết kiệm chi phí, thời gian và mở rộng khả năng tiếp cận hoạt động hòa giải cho người dân. Từ yêu cầu thực tiễn đó, dự kiến Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 (sửa đổi) sẽ bổ sung hình thức hòa giải trực tuyến nhằm tạo khuôn khổ pháp lý linh hoạt, thích ứng với nhiều điều kiện khác nhau và nâng cao hiệu quả, tính khả thi của hoạt động hòa giải ở cơ sở. Đáng chú ý, việc trao quyền cho các bên được lựa chọn hình thức hòa giải tiếp tục khẳng định nguyên tắc tự nguyện, tự thỏa thuận - nguyên tắc cốt lõi của hòa giải ở cơ sở, qua đó góp phần nâng cao tính chủ động, trách nhiệm và sự đồng thuận trong việc thực hiện kết quả hòa giải.

Theo đó, Luật Hòa giải ở cơ sở dự kiến bổ sung hình thức hòa giải trực tuyến: “Việc hòa giải ở cơ sở được tiến hành bằng hình thức trực tiếp, trực tuyến hoặc hình thức phù hợp khác bảo đảm phù hợp với tình hình thực tế và vụ, việc hòa giải ở cơ sở”. Đồng thời, bổ sung quyền và nghĩa vụ của các bên trong việc lựa chọn hình thức tiến hành hòa giải: ““Lựa chọn, đề xuất hòa giải viên, hình thức, địa điểm, thời gian để tiến hành hòa giải”. Quy định này cũng góp phần thúc đẩy hiện đại hóa hoạt động hòa giải, kết hợp hài hòa giữa phương thức truyền thống và phương thức số, hướng tới xây dựng một cơ chế hòa giải thân thiện, thuận tiện và phù hợp với yêu cầu phát triển của xã hội.

Biểu quyết trực tuyến trong bầu hòa giải viên ở cơ sở

Bên cạnh 02 hình thức bầu hòa giải viên như hiện nay là (1) Biểu quyết công khai hoặc bỏ phiếu kín tại cuộc họp đại diện các hộ gia đình và (2) Phát phiếu lấy ý kiến các hộ gia đình thì Luật Hòa giải ở cơ sở sửa đổi dự kiến bổ sung hình thức “Biểu quyết trực tuyến phù hợp với mức độ ứng dụng công nghệ thông tin và được người dân ở thôn, tổ dân phố thống nhất lựa chọn”.

Việc bổ sung quy định trên xuất phát từ thực tiễn nhiều địa phương gặp khó khăn trong việc tổ chức họp dân trực tiếp do điều kiện thời gian, địa bàn và các yếu tố khách quan như dịch bệnh, thiên tai, trong khi hạ tầng công nghệ thông tin ngày càng được cải thiện. Đồng thời, quy định này nhằm đa dạng hóa hình thức thực hiện dân chủ ở cơ sở, tạo điều kiện để người dân tham gia thuận tiện hơn vào việc lựa chọn hòa giải viên, qua đó nâng cao tính công khai, minh bạch, tiết kiệm chi phí và từng bước thúc đẩy ứng dụng công nghệ số trong quản lý cộng đồng.

Đảm bảo sự linh hoạt, phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương và quyền tự lựa chọn hình thức hòa giải của các bên

Chính sách này được thiết kế theo hướng không bắt buộc mà phụ thuộc vào điều kiện thực tế và sự thống nhất của cộng đồng dân cư thể hiện cách tiếp cận thận trọng, linh hoạt. Điều này bảo đảm rằng ở những nơi chưa đủ điều kiện về hạ tầng công nghệ hoặc kỹ năng số của người dân còn hạn chế, vẫn có thể tiếp tục áp dụng hình thức biểu quyết trực tiếp truyền thống, hình thức hòa giải trực tiếp, quản lý văn bản giấy. Ngược lại, tại các địa bàn có điều kiện thuận lợi, việc ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác này sẽ phát huy hiệu quả, góp phần nâng cao chất lượng giải quyết vụ việc hòa giải, lựa chọn hòa giải viên - những người giữ vai trò quan trọng trong việc giải quyết mâu thuẫn, tranh chấp tại cộng đồng.

Như vậy, ứng dụng công nghệ thông tin trong hòa giải ở cơ sở là xu thế tất yếu trong bối cảnh hiện nay. Việc dự kiến bổ sung các quy định theo hướng linh hoạt trong bầu hòa giải viên, cho phép lựa chọn giữa hình thức hòa giải trực tiếp và trực tuyến, cùng với việc xây dựng, kết nối Cơ sở dữ liệu về hòa giải ở cơ sở theo Luật Hòa giải ở cơ sở năm 2013 (sửa đổi) sẽ góp phần từng bước đổi mới phương thức tổ chức và thực hiện hòa giải, giảm dần sự phụ thuộc vào giấy tờ truyền thống. Đây được kỳ vọng là động lực quan trọng nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động hòa giải ở cơ sở, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân và góp phần xây dựng xã hội văn minh, thượng tôn pháp luật./.

Chu Huyền Ngọc
Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý