Giám sát phải đi đến cùng - Bài 1: Giám sát nhiều, vì sao chuyển biến vẫn chậm?

Hoạt động giám sát của các cơ quan dân cử và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ngày càng đi vào thực chất, nhưng việc thực hiện kiến nghị sau giám sát vẫn là khâu yếu. Chỉ rõ vấn đề này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, giám sát không thể dừng ở phát hiện hạn chế mà phải trả lời được câu hỏi: “Vấn đề đã được giải quyết hay chưa?”. Từ yêu cầu đó, loạt bài “Giám sát phải đi đến cùng” tập trung nhận diện những “điểm nghẽn” sau giám sát; qua đó góp phần tìm lời giải để thúc đẩy thực hiện đến cùng các kiến nghị, kết luận sau giám sát.

Dấu ấn từ những cuộc giám sát trọng điểm

Trong nhiều năm qua, hoạt động giám sát của Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội, HĐND các cấp, Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội (gọi chung là hoạt động giám sát) có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều cuộc giám sát đã góp phần phát hiện bất cập, kiến nghị sửa đổi chính sách, thúc đẩy hoàn thiện thể chế, pháp luật.

Một trong những ví dụ điển hình là câu chuyện quản lý và vận hành các trạm BOT giao thông. Gần chục năm trước, có thời điểm hàng loạt trạm thu phí bị người dân phản đối vì đặt sai vị trí, mức phí cao hoặc thiếu minh bạch về thời gian thu phí. Nhiều nơi xảy ra ùn tắc kéo dài đã tạo nên áp lực xã hội rất lớn. Báo cáo tổng hợp ý kiến, kiến nghị của cử tri và Nhân dân gửi đến Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XIV cho biết: Tại một số địa phương, bức xúc và phản ánh về việc phê duyệt, đầu tư, quản lý và vận hành các trạm BOT giao thông còn nhiều bất cập, khoảng cách đặt trạm thu phí quá dày, mức phí cao, gây bất bình trong Nhân dân; việc quản lý chưa chặt chẽ, gây lãng phí và thất thoát… Trong đó, nổi lên là các trạm thu phí như cầu Bến Thủy (Nghệ An), Sông Rác (Hà Tĩnh), Tam Nông (Phú Thọ), Cai Lậy (Tiền Giang), Bờ Đậu (Thái Nguyên) (tên các địa danh trước khi thực hiện sáp nhập các đơn vị hành chính).

Trước tình hình trên, hoạt động giám sát cùng áp lực từ cử tri, báo chí và Nhân dân đã buộc các cơ quan chức năng phải rà soát toàn diện. Thủ tướng Chính phủ đã chỉ đạo Bộ Giao thông Vận tải (cũ) rà soát các dự án BOT, đề xuất các giải pháp, xử lý nghiêm các vi phạm, chống tiêu cực, “lợi ích nhóm” trong thực hiện. Sau đó, hàng loạt trạm BOT giao thông được điều chỉnh vị trí; nhiều phương án tài chính phải tính toán lại; yêu cầu minh bạch doanh thu, thời gian thu phí được siết chặt hơn... Cho đến nay, hầu hết các trạm thu phí BOT giao thông trên toàn quốc đã triển khai thu phí tự động không dừng, góp phần bảo đảm minh bạch, tránh thất thoát, tiêu cực, đồng thời giải bài toán về ùn tắc kéo dài.

Điều quan trọng không chỉ dừng ở việc xử lý một số trạm BOT cụ thể, mà ở chỗ từ những bất cập đó, tư duy xây dựng và triển khai các dự án đối tác công - tư cũng buộc phải thay đổi theo hướng minh bạch hơn, chặt chẽ hơn.

Cùng với đó, hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam và các tổ chức thành viên cũng đang đi vào thực chất hơn. Thông qua Ban công tác Mặt trận, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng, nhiều công trình trong xây dựng nông thôn mới đã bị phát hiện sai phạm về chất lượng, khối lượng thi công hoặc sử dụng vốn thiếu minh bạch.

Đặc biệt, trong giai đoạn dịch COVID-19, Ủy ban MTTQ Việt Nam các cấp và các tổ chức thành viên của Mặt trận đã tiến hành các hoạt động kiểm tra, giám sát việc triển khai Nghị quyết số 68/NQ-CP của Chính phủ về hỗ trợ người lao động và người sử dụng lao động gặp khó khăn do đại dịch. Qua giám sát đã kịp thời phát hiện những tồn tại, hạn chế và ngăn chặn các hành vi trục lợi trong thực hiện chính sách. Đồng thời kiến nghị Chính phủ và các cơ quan chức năng: rà soát, bổ sung các nhóm đối tượng còn bị bỏ sót khỏi diện hỗ trợ; bổ sung chính sách hỗ trợ cho lực lượng tham gia phòng, chống dịch ở cơ sở; kiến nghị đơn giản hóa thủ tục để người dân dễ tiếp cận chính sách hơn, bảo đảm đúng đối tượng, công bằng, chính xác, kịp thời...

Những chuyển động đó cho thấy hoạt động giám sát không chỉ bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho người dân mà đang ngày càng tiến gần hơn đến yêu cầu của một nền quản trị hiện đại, công khai, minh bạch.

Nhiều vấn đề cũ vẫn chưa cũ

Bên cạnh những kết quả nêu trên, vẫn còn không ít vấn đề dân sinh bức xúc lặp đi lặp lại qua nhiều năm, dù đã nhiều lần được giám sát, chất vấn và kiến nghị xử lý.

An toàn vệ sinh thực phẩm là ví dụ. Đây không phải câu chuyện mới, nhưng số liệu thống kê từ các cơ quan chức năng về các vụ việc ngộ độc thực phẩm tập thể, nhất là tại các trường học, khu công nghiệp vẫn có xu hướng gia tăng. Việc sử dụng hóa chất độc hại, thực phẩm không rõ nguồn gốc, rồi hàng giả, hàng kém chất lượng - đặc biệt là sữa giả, thực phẩm chức năng giả năm nào cũng bị phát hiện với nhiều vụ có quy mô rất lớn. Không phải là thiếu giám sát. Quốc hội từng giám sát chuyên đề; cử tri nhiều lần kiến nghị; báo chí liên tục phản ánh; các Bộ, ngành liên quan thường xuyên cam kết siết chặt quản lý. Nhưng mức độ chuyển biến vẫn rất chậm.

Vấn đề ô nhiễm môi trường cũng tương tự. Tình trạng xả thải trái phép, ô nhiễm sông, hồ, ô nhiễm không khí ở các đô thị lớn nhiều năm nay vẫn là nỗi lo thường trực của cả xã hội. Dù đã có không ít cuộc giám sát, nhiều lời hứa, nhiều kế hoạch hành động, nhưng kết quả vẫn chưa đáp ứng kỳ vọng của người dân.

Hay như câu chuyện quy hoạch “treo”, dự án chậm tiến độ, ngập úng đô thị…, là những vấn đề đã được nhắc tới qua nhiều nhiệm kỳ Quốc hội, nhiều cuộc tiếp xúc cử tri và nhiều chương trình giám sát khác nhau. Thế nhưng ở không ít nơi, người dân vẫn sống trong cảnh quyền lợi bị “treo” theo dự án; đất đai bị bỏ hoang; nguồn lực xã hội bị lãng phí… Thực tế đó cho thấy, vấn đề không còn nằm ở việc phát hiện bất cập, chỉ ra hạn chế. Điều còn thiếu chính là một cơ chế đủ mạnh để theo dõi và thúc đẩy việc thực hiện đến cùng các kiến nghị, kết luận sau giám sát.

“Điểm nghẽn” sau những kết luận giám sát

Đề cập đến những hạn chế trong hoạt động giám sát, tại Chỉ thị số 18-CT/TW ngày 26/10/2022 về phát huy vai trò, nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác giám sát, phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội, Ban Bí thư nêu rõ: Chất lượng, hiệu quả công tác giám sát, phản biện xã hội chưa đáp ứng được yêu cầu; việc theo dõi, đôn đốc giải quyết kiến nghị thiếu quyết liệt, chưa đi đến cùng…

Những hạn chế tương tự cũng được nhìn nhận từ góc độ hoạt động giám sát của Quốc hội. Báo cáo công tác nhiệm kỳ khóa XV của Quốc hội đánh giá, bên cạnh những kết quả đạt được, hoạt động giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước còn có mặt hạn chế, một số vấn đề nổi lên gây bức xúc trong dư luận chưa được tiến hành giám sát kịp thời; việc đôn đốc, theo dõi xử lý các kiến nghị sau giám sát trong một số trường hợp còn chưa quyết liệt, hiệu quả.

Phát biểu tại Đại hội đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2026 - 2031, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng chỉ rõ: Công tác giám sát, phản biện xã hội có nơi còn lúng túng, chất lượng chưa cao; việc theo dõi, đôn đốc giải quyết kiến nghị sau giám sát, phản biện có lúc chưa quyết liệt.

Việc những hạn chế này đồng thời được Ban Bí thư, Quốc hội và Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm chỉ ra cho thấy, đây không còn là vấn đề của riêng một ngành hay một cấp giám sát mà là “điểm nghẽn” chung của hoạt động giám sát. Bởi vậy, điều quan trọng lúc này không chỉ là nhận diện đúng thực trạng, mà còn phải nhìn thẳng, nói thật và đánh giá đúng nguyên nhân để có giải pháp khắc phục căn cơ.

Trả lời báo chí tại buổi họp báo về kết quả Đại hội đại biểu toàn quốc MTTQ Việt Nam lần XI, nhiệm kỳ 2026 - 2031, bà Hà Thị Nga, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch, Tổng Thư ký Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam cho biết: Một trong những hạn chế của nhiệm kỳ vừa rồi là việc chưa theo đuổi đến cùng, chưa quyết liệt đối với những nội dung MTTQ kiến nghị sau thực hiện giám sát, phản biện xã hội. “Trong thời gian tới, chúng tôi sẽ thực hiện hiệu quả hơn nữa nhằm bảo đảm tính thực chất, không để những ý kiến, kiến nghị của cử tri rơi vào im lặng. Chỉ khi những đề xuất, kiến nghị của người dân được thực hiện, có câu trả lời một cách xác đáng nhất thì mới đem lại sự hài lòng để MTTQ Việt Nam tiếp tục khẳng định vai trò, niềm tin đối với xã hội”.

(Còn tiếp)