Việt Nam cần chiến lược đưa chuyên gia pháp lý tham gia sâu hơn vào các thiết chế quốc tế

Xây dựng đội ngũ chuyên gia đủ năng lực tham gia và định hình luật chơi quốc tế

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Hữu Huyên - Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp cho rằng, trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược, phân mảnh kinh tế, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo (AI) và các thách thức truyền thống, phi truyền thống diễn ra mạnh mẽ, pháp luật quốc tế ngày càng trở thành không gian để các quốc gia tham gia kiến tạo chuẩn mực, bảo vệ lợi ích hợp pháp và đóng góp vào quản trị toàn cầu.

Theo TS. Huyên, Nghị quyết số 27-NQ/TW, Nghị quyết số 59-NQ/TW và Nghị quyết số 66-NQ/TW đặt ra nhiều yêu cầu về chủ động hội nhập, tham gia xây dựng, định hình các chuẩn mực quốc tế và phát triển nguồn nhân lực pháp luật quốc tế. Đặc biệt, Nghị quyết số 66-NQ/TW yêu cầu thực hiện cơ chế đặc biệt thu hút, xét tuyển, đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực có trình độ cao, kinh nghiệm thực tiễn về pháp luật quốc tế và hợp tác quốc tế về pháp luật; xây dựng chiến lược tăng cường sự hiện diện của chuyên gia Việt Nam trong các tổ chức pháp lý quốc tế và cơ quan tài phán quốc tế.

Nhấn mạnh ý nghĩa của việc phát triển đội ngũ chuyên gia pháp lý quốc tế, TS. Huyên cho rằng không nên xem đây là vấn đề xa vời, bởi những biến động trên thế giới và khu vực đều có sự gắn bó trực tiếp hoặc gián tiếp với Việt Nam. Theo ông, trong bối cảnh trật tự pháp luật quốc tế đứng trước nhiều thách thức, việc bảo đảm thượng tôn pháp luật quốc tế càng có ý nghĩa quan trọng. Pháp luật quốc tế cũng là công cụ để các nước nhỏ, nước yếu bảo vệ lợi ích trước những tác động từ các nước lớn và các chủ thể khác trong quan hệ quốc tế.

Hội thảo tập trung vào vai trò của chuyên gia pháp lý trong quản trị pháp lý toàn cầu; cơ chế tuyển chọn, đề cử, bổ nhiệm và bầu cử tại các tổ chức pháp lý, cơ quan tài phán quốc tế; đồng thời nhận diện nhu cầu chuyên gia trong những lĩnh vực mới nổi như trí tuệ nhân tạo (AI), sở hữu trí tuệ, thương mại và đầu tư quốc tế, công lý khí hậu, chuyển đổi số và giải quyết tranh chấp xuyên biên giới.

Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế lưu ý, việc chuẩn bị đội ngũ chuyên gia pháp lý quốc tế phải được thực hiện từ sớm, bắt đầu từ môi trường đào tạo, nhà trường, cùng các cơ chế, chính sách hỗ trợ phù hợp. Đây là quá trình lâu dài, không thể có ngay trong một sớm một chiều.

Theo TS. Đào Lộc Bình, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị khu vực IV, xây dựng đội ngũ chuyên gia pháp luật quốc tế có năng lực tham gia và định hình luật chơi toàn cầu là yêu cầu mang tính chiến lược. Đội ngũ chuyên gia pháp lý quốc tế của Việt Nam hiện còn mỏng, mức độ tham gia tại các tổ chức, cơ chế quốc tế còn hạn chế.

Theo ông, chuyên gia pháp lý quốc tế cần có bản lĩnh chính trị vững vàng, trình độ chuyên môn đạt chuẩn quốc tế và năng lực chuyển từ vị thế tham gia sang chủ động đóng góp, dẫn dắt trong những lĩnh vực phù hợp. Từ đó, TS. Bình đề xuất đổi mới công tác đào tạo, xây dựng cơ chế thu hút nhân tài và tạo môi trường cọ xát tại các tổ chức pháp lý quốc tế.

TS. Đào Lộc Bình, Khoa Nhà nước và Pháp luật, Học viện Chính trị khu vực IV trình bày tham luận. Ảnh: N.A

Ở góc độ thương mại, TS. Nguyễn Thị Lan Hương - Trưởng Bộ môn Luật Thương mại quốc tế, Khoa luật Quốc tế, Trường ĐH Luật TP HCM và Thạc sĩ Nguyễn Xuân Mỹ Hiền, Giảng viên Khoa luật Quốc tế, Trường Đại học Luật TP HCM, phân tích vai trò của Nhóm Tư vấn trong nước (DAG) trong khuôn khổ EVFTA và UKVFTA.

Theo nhóm nghiên cứu, DAG tạo điều kiện để các chủ thể ngoài Nhà nước tham gia trao đổi, tư vấn về thương mại và phát triển bền vững. Qua rà soát, DAG của Việt Nam được tổ chức theo các nhóm đại diện về kinh tế, xã hội và môi trường, song sự tham gia của chuyên gia, đặc biệt là chuyên gia pháp lý, chưa được thể hiện rõ nét.

Các tác giả đề xuất mở rộng phạm vi chủ thể tham gia DAG, quan tâm hơn đến chuyên gia pháp lý và cụ thể hóa tiêu chí chuyên môn để lựa chọn người có đủ năng lực đóng góp. Trong ngắn hạn, có thể xây dựng các kênh tham gia gián tiếp, ổn định với chuyên gia pháp lý hoặc tăng cường hợp tác với các cơ sở đào tạo luật.

TS. Nguyễn Thị Hoa và Thạc sĩ Trần Thị Bảo Nga, Trường Đại học Luật TP HCM, cũng lưu ý vai trò của chuyên gia trong quản trị toàn cầu, nhất là ở những lĩnh vực xuyên biên giới như xây dựng quốc tế và AI. Theo các tác giả, bên cạnh tham gia trực tiếp, chuyên gia Việt Nam có thể đóng góp thông qua các hiệp hội nghề nghiệp, hiệp hội khoa học và các tổ chức trong nước, qua đó từng bước tham gia xây dựng chuẩn mực quốc tế.

Cần chiến lược tuyển chọn, đề cử và tạo vị thế cho chuyên gia Việt Nam

Một vấn đề được các chuyên gia đặc biệt lưu ý là cơ chế tuyển chọn, đào tạo và tạo vị thế cho ứng viên Việt Nam tại các thiết chế quốc tế.

TS. Lê Nguyễn Thị Ngọc Lan - Hiệu phó Trường Chính trị Đồng Nai và Thạc sĩ Tăng Si Nát - Đại học Sài Gòn cho rằng, nguồn nhân lực pháp lý quốc tế không chỉ gồm trọng tài viên mà còn cần chuyên gia pháp lý, giảng viên, cán bộ ngoại giao và các nguồn nhân lực liên quan.

Nhóm tác giả chỉ ra những hạn chế như đào tạo còn nặng lý thuyết, thiếu kỹ năng thực hành quốc tế, hạn chế về ngoại ngữ pháp lý, thiếu chuyên gia đầu ngành và chưa có tầm nhìn dài hạn; từ đó đề xuất đổi mới đào tạo, tăng cường ngoại ngữ, kỹ năng thực hành, hợp tác quốc tế và phát huy vai trò của các tổ chức nghề nghiệp, cơ sở đào tạo.

GS. Nguyễn Hồng Thao - thành viên Ủy ban Luật quốc tế của Liên hợp quốc (ILC), giảng viên Trường Đại học Luật TP HCM; TS. Nguyễn Hữu Huyên - Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế, Bộ Tư pháp chủ trì phiên 2. Ảnh: N.A

Tập trung vào cơ chế giải quyết tranh chấp giữa nhà đầu tư và Nhà nước (ISDS), PGS. Trần Thăng Long - Trưởng Khoa Ngoại ngữ pháp lý, Trường Đại học Luật TP HCM, cho rằng sự tham gia của chuyên gia Việt Nam trong các cơ chế này không chỉ là vấn đề thủ tục mà còn liên quan đến khả năng tham gia chủ động vào các thiết chế quốc tế.

Theo ông, Việt Nam là bị đơn trong ít nhất 13 vụ ISDS kể từ khi CPTPP (Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương) có hiệu lực năm 2019, trong khi sự hiện diện của chuyên gia Việt Nam trong các hội đồng trọng tài quốc tế vẫn còn hạn chế.

Một trong những rào cản là cơ chế lựa chọn trọng tài viên có xu hướng ưu tiên những người đã có danh tiếng và mạng lưới chuyên môn. Bên cạnh đó là khoảng cách về ngoại ngữ pháp lý, mạng lưới chuyên môn và nguồn lực thể chế.

PGS. Long đề xuất chuyên môn hóa đội ngũ ở những lĩnh vực mới như carbon, kinh tế số, chuỗi cung ứng và năng lượng; xây dựng mạng lưới học thuật, chuyên gia có mục tiêu; tăng cường ngoại ngữ pháp lý, mô phỏng tố tụng trọng tài và gắn đào tạo với thực tiễn.

Từ thực tế Việt Nam đã có chuyên gia tham gia các thiết chế quốc tế, GS. Nguyễn Hồng Thao - thành viên Ủy ban Luật quốc tế của Liên hợp quốc (ILC), giảng viên Trường Đại học Luật TP HCM - cho rằng cần xây dựng chiến lược cụ thể, xác định các thiết chế ưu tiên và chuẩn bị ứng viên từ sớm.

GS. Thao là người Việt Nam đầu tiên được bầu vào ILC nhiệm kỳ 2017-2022 và tiếp tục tái đắc cử nhiệm kỳ 2023-2027 với 145/193 phiếu. Năm 2026, ông tiếp tục được bổ nhiệm làm trọng tài viên theo Phụ lục VII UNCLOS, trong khi PGS.TS Nguyễn Thị Lan Anh trở thành người Việt Nam đầu tiên được bầu làm Thẩm phán Tòa án Luật Biển Quốc tế (ITLOS) nhiệm kỳ 2026-2035.

Từ thực tế này, ông cho rằng nguồn tuyển chọn cần được mở rộng từ cơ quan Nhà nước, trường đại học, doanh nghiệp đến người Việt Nam ở nước ngoài. Ứng viên không chỉ cần năng lực chuyên môn, ngoại ngữ mà còn phải có uy tín, sự nhận diện và mạng lưới quan hệ chuyên môn ở quốc tế. Quá trình này cần sự phối hợp giữa năng lực của cá nhân và sự hỗ trợ có chiến lược của Nhà nước.

Trong phần thảo luận, Luật sư Trương Trọng Nghĩa, Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP HCM, cho rằng đào tạo đội ngũ chuyên gia pháp lý quốc tế là vấn đề vừa mang tính chiến lược, vừa cấp thiết nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của Việt Nam trong các tranh tụng quốc tế.

Theo ông, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý trong nước theo hướng cập nhật, tương thích với pháp luật và thông lệ quốc tế; đồng thời tăng vai trò của Liên đoàn Luật sư Việt Nam, Hội Luật gia Việt Nam trong đào tạo, xây dựng nguồn nhân lực và đề cử chuyên gia.

LS. Nghĩa cũng đề nghị có cơ chế thu hút chuyên gia người Việt ở nước ngoài có năng lực, tâm huyết tham gia đóng góp cho Việt Nam trong các tổ chức quốc tế.

Từ góc độ địa phương, ông Phạm Công Hùng, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Đồng Tháp, cho biết địa phương còn khó khăn trong thu hút, đào tạo nhân lực trẻ có ngoại ngữ và chuyên môn pháp lý quốc tế. Ông cho rằng, nâng cao năng lực này giúp địa phương chủ động phòng ngừa tranh chấp đầu tư quốc tế ngay từ quá trình đàm phán, thỏa thuận dự án, thay vì chỉ xử lý khi tranh chấp phát sinh; đồng thời đề xuất có thêm các chương trình tập huấn chuyên sâu cho cán bộ địa phương.

Ông Phạm Công Hùng, Giám đốc Sở Tư pháp tỉnh Đồng Tháp. Ảnh: N.A

Đáp lời, TS. Nguyễn Hữu Huyên nhấn mạnh công tác đào tạo, bồi dưỡng và giới thiệu chương trình Luật sư hội nhập quốc tế của Học viện Tư pháp như một nguồn nhân lực mà các Sở Tư pháp có thể quan tâm. Ông cũng lưu ý tranh tụng quốc tế đòi hỏi năng lực ngoại ngữ, kiến thức chuyên sâu về pháp luật và án lệ quốc tế; với những vụ việc khó, việc sử dụng luật sư quốc tế là thực tế cần thiết.