Tự do hành động trong khuôn khổ pháp luật: Nguyên tắc định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới
19/11/2026
Một đạo luật có chất lượng không chỉ trả lời câu hỏi “được làm gì, bị cấm gì” mà còn phải làm rõ “thực hiện như thế nào, ai chịu trách nhiệm và kết quả được kiểm chứng ra sao”.
Từ tư tưởng lấy dân làm gốc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Hiến pháp năm 1946, Hiến pháp năm 2013 đến Nghị quyết số 27-NQ/TW năm 2022, quyền tự do của Nhân dân ngày càng được khẳng định và phát triển. Đặc biệt, Nghị quyết số 27-NQ/TW xác định nguyên tắc công dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm. Tiếp nối tinh thần đó, Nghị quyết số 66-NQ/TW năm 2025 và Kết luận số 09-KL/TW năm 2026 đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản tư duy xây dựng và thi hành pháp luật.
Bài viết đề xuất đưa nguyên tắc tự do hành động trong khuôn khổ pháp luật thành định hướng xuyên suốt trong Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới; đồng thời cụ thể hóa thành phương pháp xây dựng và thi hành pháp luật với bốn yêu cầu: xác định rõ giới hạn pháp lý; thiết kế quy trình thực hiện; phân định thẩm quyền, trách nhiệm; bảo đảm công khai, kiểm chứng và kiểm soát quyền lực. Qua đó, bảo đảm quyền tự do được thực hiện thực chất, khơi thông nguồn lực và thúc đẩy kiến tạo phát triển:
Từ quyền được ghi nhận đến quyền tự do được thực hiện
Một Nhà nước thực sự của Nhân dân không chỉ được đánh giá bằng năng lực quản lý xã hội mà còn bằng khả năng bảo vệ quyền tự do, tạo điều kiện để mỗi người dân phát huy năng lực và đóng góp cho đất nước.
Tinh thần ấy đã được đặt nền móng từ Hiến pháp năm 1946 của nước ta ngay từ ngày đầu thành lập nhà nước non trẻ. Điều 1 khẳng định: “Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”; Điều 10 ghi nhận các quyền tự do ngôn luận, xuất bản, tổ chức, hội họp, tín ngưỡng, cư trú và đi lại. Trong Sửa đổi lối làm việc (1947), Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục nhấn mạnh tư tưởng lấy dân làm gốc, yêu cầu cán bộ trọng dân, tin dân, học dân, chống quan liêu, mệnh lệnh.
Hiến pháp nước cộng hòa XHCN Việt Nam năm 2013 phát triển nền tảng đó khi quy định tại khoản 2 Điều 14 quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong những trường hợp cần thiết; Điều 15 xác định quyền gắn với nghĩa vụ và trách nhiệm tôn trọng quyền của người khác; Điều 33 ghi nhận quyền tự do kinh doanh trong những ngành, nghề mà pháp luật không cấm.
Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 09/11/2022 xác định rõ: “Thực hiện tốt nguyên tắc công dân được làm tất cả những gì pháp luật không cấm”. Nghị quyết số 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 tiếp tục yêu cầu dứt khoát từ bỏ tư duy “không quản được thì cấm”, chuyển mạnh sang xây dựng pháp luật kiến tạo phát triển. Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 đặt ra yêu cầu hoàn thiện cấu trúc hệ thống pháp luật theo hướng hiện đại, khoa học, thống nhất và khả thi.
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy quản lý sang phục vụ, kiến tạo phát triển; pháp luật phải đi trước một bước, có tính dự báo, mở đường cho cái mới; chuyển từ làm luật cho đủ sang làm luật để phát triển, lấy hiệu quả thực thi và sự hài lòng của người dân, doanh nghiệp làm thước đo.
Những định hướng đó cho thấy hoàn thiện pháp luật không chỉ là sửa đổi từng quy định mà còn phải đổi mới tư tưởng và phương pháp xây dựng, tổ chức thi hành pháp luật. Trong đó, bảo đảm quyền tự do hành động trong khuôn khổ pháp luật cần trở thành nguyên tắc định hướng quan trọng.
Tự do là nguyên tắc, hạn chế quyền phải có căn cứ pháp luật
Điểm xuất phát của pháp luật kiến tạo là bảo đảm quyền tự do hành động của công dân. Người dân được chủ động thực hiện những gì pháp luật không cấm; không phải xin phép hoặc đáp ứng điều kiện khi pháp luật không quy định. Nhà nước ban hành các quy định cấm, điều kiện hoặc biện pháp hạn chế khi có căn cứ pháp luật, thực sự cần thiết và tương xứng với lợi ích cần bảo vệ.
Đây không phải là tự do tuyệt đối hay thu hẹp vai trò quản lý nhà nước, mà là bảo đảm quyền tự do gắn với nghĩa vụ công dân, lợi ích quốc gia, dân tộc và quyền, lợi ích hợp pháp của người khác; đồng thời chuyển phương thức quản lý sang quản lý bằng pháp luật, phù hợp mức độ rủi ro và gắn quyền hạn với trách nhiệm giải trình.
Muốn vậy, trong từng lĩnh vực, pháp luật cần phân định rõ ba phạm vi: (i) hoạt động bị cấm; (ii) hoạt động được thực hiện khi đáp ứng điều kiện; (iii) hoạt động được tự do thực hiện mà không phải xin phép. Hành vi bị cấm phải cụ thể về nội dung, phạm vi và hậu quả pháp lý. Điều kiện quản lý phải thực sự cần thiết, minh bạch, hợp lý, có khả năng đáp ứng. Những hoạt động không bị cấm, không thuộc diện có điều kiện hoặc thủ tục bắt buộc phải được để cho người dân chủ động thực hiện. Đây là cơ sở để giải phóng nguồn lực.
Cách tiếp cận này là sự kế thừa, cụ thể hóa các nguyên tắc hiến định, không phải tạo ra một nguyên tắc mới đứng ngoài hệ thống pháp luật. Đặc biệt, khoản 2 Điều 14 Hiến pháp năm 2013 xác lập yêu cầu quyền con người, quyền công dân chỉ có thể bị hạn chế theo quy định của luật trong những trường hợp cần thiết. Vì vậy, những vấn đề cốt lõi về quyền, nghĩa vụ cơ bản và việc hạn chế quyền phải được quy định bằng luật; văn bản dưới luật chỉ được cụ thể hóa trong phạm vi và nguyên tắc đã được luật xác định, không được tự đặt ra những hạn chế quyền hoặc điều kiện mới trái với luật.
Tinh thần này cũng phù hợp với các nguyên lý pháp quyền phổ biến ở nhiều nước trên thế giới. Điều 4 và Điều 5 Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp năm 1789 khẳng định giới hạn của tự do phải do luật xác định; pháp luật chỉ có quyền ngăn cấm những hành vi gây hại cho xã hội, những gì không bị cấm thì không thể bị ngăn cản. Trong khi đó, pháp luật Đức, thông qua thực tiễn xét xử của Tòa án Hiến pháp Liên bang, phát triển nguyên tắc tương xứng, theo đó biện pháp hạn chế quyền phải có mục tiêu chính đáng, thích hợp, cần thiết và không vượt quá mức độ cần thiết để đạt mục tiêu đó.
Thực tiễn lập pháp Việt Nam đã thể hiện cách tiếp cận này. Luật Đầu tư quy định ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh và ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; Luật Doanh nghiệp quy định các hành vi bị nghiêm cấm; Luật Đất đai, Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng và Luật Giao dịch điện tử cũng xác định những hành vi bị cấm trong từng lĩnh vực. Vấn đề đặt ra là cần thống nhất, phổ quát hóa cách tiếp cận này thành nguyên tắc và phương pháp xây dựng pháp luật, nhất là các luật trực tiếp điều chỉnh việc thực hiện quyền của người dân và doanh nghiệp.
Một đạo luật có chất lượng không chỉ trả lời câu hỏi “được làm gì, bị cấm gì” mà còn phải làm rõ “thực hiện như thế nào, ai chịu trách nhiệm và kết quả được kiểm chứng ra sao”. Theo đó, khi xây dựng hoặc sửa đổi luật, cần đồng thời làm rõ quyền, nghĩa vụ, hành vi bị cấm; điều kiện thực hiện; trình tự, thủ tục; thẩm quyền quyết định; trách nhiệm của cơ quan, người thực thi; cơ chế kiểm tra, giám sát và bảo vệ quyền.
Luật cần tập trung quy định những vấn đề có tính nguyên tắc, ổn định, đặc biệt là quyền, nghĩa vụ, giới hạn quyền, điều kiện cơ bản, thẩm quyền và trách nhiệm. Những nội dung kỹ thuật, thường xuyên thay đổi có thể giao cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết, nhưng phải xác định rõ phạm vi ủy quyền, không để văn bản hướng dẫn tự đặt thêm điều kiện, thủ tục và nghĩa vụ ngoài luật.
Mỗi quy trình phải làm rõ chủ thể, trình tự, thẩm quyền, thời hạn, kết quả và trách nhiệm khi xảy ra sai sót hoặc chậm trễ. Không phải mọi hoạt động của người dân đều cần thủ tục hành chính. Đối với hoạt động tự do, pháp luật chủ yếu xác định cách thức thực hiện và bảo vệ quyền; chỉ những hoạt động có điều kiện hoặc thuộc diện bắt buộc mới cần thủ tục đăng ký, thông báo hoặc cấp phép tương ứng.
Thi hành pháp luật phải thuận lợi, minh bạch và rõ trách nhiệm
Một hệ thống pháp luật tốt không chỉ cần quy định đúng mà còn phải thuận lợi trong thực hiện, thống nhất trong áp dụng và hiệu quả trong thực tiễn. Quyền được ghi nhận phải có cơ chế thực hiện; thẩm quyền được trao phải đi đôi với nguồn lực và trách nhiệm.
Trước hết, quy định và quy trình phải được công khai, chuẩn hóa, dễ tiếp cận. Người dân cần biết rõ điều kiện, hồ sơ, thời hạn và cơ quan giải quyết. Số hóa và liên thông dữ liệu phải hướng đến giảm giấy tờ, thời gian, chi phí tuân thủ, tạo thuận lợi thực chất cho người dân, doanh nghiệp.
Cùng với đó, phải xác định rõ cơ quan đầu mối, người có thẩm quyền và trách nhiệm của người đứng đầu; gắn phân cấp, phân quyền với năng lực thực thi, nguồn lực và trách nhiệm giải trình. Mỗi nhiệm vụ cần có chủ thể chịu trách nhiệm, thời hạn và kết quả cụ thể.
Hoạt động kiểm tra cần hướng đến quản lý theo mức độ rủi ro, đúng căn cứ, thẩm quyền và phạm vi; kết hợp kiểm tra với hậu kiểm, giám sát và đánh giá kết quả. Đồng thời, phải bảo vệ người dân, doanh nghiệp thực hiện đúng pháp luật; xử lý nghiêm hành vi vi phạm, lạm quyền, nhũng nhiễu, trì hoãn hoặc từ chối thực hiện trách nhiệm trái pháp luật của cơ quan công quyền. Đương nhiên, chiều ngược lại người dân, doanh nghiệp cũng phải có nghĩa vụ chấp hành nghiêm những gì mà pháp luật đã cấm.
Nguyên tắc tự do trong khuôn khổ pháp luật nên chăng cũng là định hướng của Chiến lược: Kết luận số 09-KL/TW ngày 10/3/2026 đặt ra yêu cầu nghiên cứu, xây dựng Chiến lược hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam trong kỷ nguyên mới. Đây là cơ hội quan trọng để xác lập tư tưởng chủ đạo, nguyên tắc xuyên suốt và phương pháp thống nhất cho quá trình hoàn thiện pháp luật. Theo đó, cần nghiên cứu đưa nguyên tắc tự do hành động trong khuôn khổ pháp luật thành một định hướng của Chiến lược: Nhà nước bảo đảm mọi người được tự do thực hiện những gì pháp luật không cấm; mọi hạn chế quyền, điều kiện và thủ tục quản lý phải có căn cứ pháp luật, thực sự cần thiết, minh bạch và tương xứng.
Nguyên tắc này cần được cụ thể hóa thành các yêu cầu hành động: (i) rà soát pháp luật theo ba phạm vi đó là cấm, có điều kiện và tự do; (ii) bảo đảm các vấn đề cốt lõi về quyền, nghĩa vụ và hạn chế quyền được quy định bằng luật; (ii) chuẩn hóa nội dung và quy trình thực hiện trong từng đạo luật; (iii) đánh giá chặt chẽ sự cần thiết, chi phí tuân thủ khi đặt ra điều kiện, thủ tục mới; (iv) phân định rõ thẩm quyền, trách nhiệm và cơ chế giải trình.
Việc thực hiện nên bắt đầu từ những lĩnh vực có nhiều điều kiện kinh doanh, thủ tục hành chính và vướng mắc trong áp dụng; lựa chọn một số lĩnh vực để rà soát, hoàn thiện và đánh giá bằng mức giảm chi phí tuân thủ, thời gian giải quyết, mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp và hiệu quả thực thi trước khi nhân rộng. Đây không phải là tạo thêm một tầng nấc quản lý hay thủ tục mới, mà là thống nhất tư duy và phương pháp xây dựng, thi hành pháp luật; bảo đảm quyền tự do được thực hiện thực chất, quyền lực công được thực thi đúng giới hạn và nguồn lực xã hội được khơi thông.
Tự do hành động trong khuôn khổ pháp luật không chỉ là yêu cầu bảo đảm quyền công dân mà còn là nguyên tắc định hướng quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật. Lấy quyền và lợi ích hợp pháp của người dân làm trung tâm, lấy pháp luật làm khuôn khổ bảo đảm, lấy trách nhiệm và hiệu quả thực thi làm thước đo chính là hướng tiếp cận cần được nghiên cứu thể chế hóa trong Chiến lược, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền kiến tạo phát triển, vì một Việt Nam phồn vinh, hạnh phúc.
TS. Nguyễn Quang Thái