Trợ giúp pháp lý tại Cao Bằng: Giữ gìn bản sắc văn hóa gắn với thượng tôn pháp luật
19/11/2026
TGPL giúp người dân hiểu pháp luật, biết tự bảo vệ mình và chủ động phòng tránh những rủi ro pháp lý. (Ảnh: TGPLCB)
Cao Bằng là vùng đất có đời sống văn hóa phong phú, nơi lưu giữ nhiều phong tục, tập quán và giá trị truyền thống đặc sắc của đồng bào các dân tộc. Trong quá trình phát triển, việc bảo tồn bản sắc văn hóa cần song hành với yêu cầu thượng tôn pháp luật, nhất là bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của phụ nữ, trẻ em. Đây không chỉ là yêu cầu trong xây dựng đời sống văn hóa ở cơ sở mà còn là nền tảng để hình thành những gia đình bình đẳng, tiến bộ và cộng đồng phát triển bền vững.
Tuyên truyền pháp luật từ những vấn đề gần gũi với đời sống
Giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc và thượng tôn pháp luật cần được thực hiện đồng thời, bổ trợ cho nhau. Văn hóa tạo nên bản sắc, sự gắn kết của cộng đồng, pháp luật là khuôn khổ bảo đảm các giá trị văn hóa được gìn giữ, phát huy trên cơ sở tôn trọng quyền con người, quyền công dân.
Đối với Cao Bằng, những giá trị như tinh thần đoàn kết, tình làng nghĩa xóm, sự gắn bó gia đình, lòng hiếu khách, các làn điệu dân ca, lễ hội truyền thống và sự tương trợ khi khó khăn cần tiếp tục được bảo tồn, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Hát Then, đàn tính, hát lượn, lễ hội Lồng Tồng cùng các trò chơi dân gian không chỉ làm phong phú đời sống tinh thần mà còn góp phần tạo nên bản sắc văn hóa của đồng bào các dân tộc nơi đây.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa việc bảo tồn những giá trị văn hóa tốt đẹp với duy trì những tập quán, quan niệm hoặc cách ứng xử không còn phù hợp. Không thể lấy lý do phong tục để biện minh cho tảo hôn, ép buộc kết hôn, tư tưởng coi nhẹ vai trò của phụ nữ, bạo lực gia đình hay những hành vi cản trở quyền học tập, quyền được bảo vệ và phát triển của trẻ em. Những quan niệm lạc hậu về hôn nhân, trách nhiệm của vợ chồng, vai trò của nam và nữ nếu không được nhìn nhận, thay đổi kịp thời có thể làm phát sinh mâu thuẫn, ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình, thậm chí góp phần dẫn đến đổ vỡ hôn nhân.

Cán bộ TGPL Cao Bằng tuyên truyền pháp luật đến gần hơn với phụ nữ, trẻ em và người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa góp phần thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận pháp luật. (Ảnh: TGPLCB)
Một vấn đề khác cần được quan tâm là một số trường hợp sử dụng rượu bia quá mức trong sinh hoạt gia đình và cộng đồng. Vào các dịp cưới hỏi, lễ hội, gặp gỡ, giao lưu, việc uống rượu bia đôi khi trở thành thói quen của một số người. Có người vì tâm lý nể nang, ngại từ chối lời mời mà uống quá mức. Nếu tình trạng này kéo dài, ảnh hưởng đến sức khỏe, công việc, kinh tế và trách nhiệm với gia đình thì có thể phát sinh nhiều hệ lụy.
Có trường hợp người chồng thường xuyên uống rượu, không chú tâm lao động, không quan tâm, chăm lo cho vợ con, khiến kinh tế gia đình khó khăn, mâu thuẫn vợ chồng gia tăng, thậm chí dẫn đến ly hôn. Vì vậy, cần phân biệt nét đẹp trong giao tiếp, sinh hoạt cộng đồng với thói quen uống rượu bia quá mức của một số người, gây ảnh hưởng tiêu cực đến gia đình và xã hội.
Việc nhìn nhận những vấn đề này cần khách quan, căn cứ vào từng tập quán, từng hoàn cảnh cụ thể và mức độ phù hợp với pháp luật. Những giá trị tốt đẹp cần được gìn giữ; những hành vi xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của phụ nữ, trẻ em và người yếu thế cần được giải thích, vận động thay đổi, đồng thời xử lý theo quy định pháp luật khi có đủ căn cứ.
Cao Bằng là tỉnh miền núi, biên giới, địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông đi lại ở một số nơi còn khó khăn. Sự khác biệt về ngôn ngữ, điều kiện tiếp cận thông tin, khả năng sử dụng công nghệ và tâm lý e ngại khi chia sẻ những vấn đề riêng tư trong gia đình cũng ảnh hưởng đến hiệu quả tuyên truyền, phổ biến pháp luật.
Khó khăn lớn nhất không chỉ là làm sao để người dân biết quy định pháp luật, mà quan trọng hơn là giúp họ hiểu ý nghĩa của những quy định đó, từ đó tự giác thay đổi những cách nghĩ, cách làm đã tồn tại lâu đời trong cộng đồng. Đây là quá trình cần sự kiên trì, giải thích phù hợp, thay vì chỉ tuyên truyền theo hướng phê phán hoặc yêu cầu người dân từ bỏ ngay những phong tục, tập quán.
Thực tiễn giải quyết các vụ án hôn nhân và gia đình cũng cho thấy những hệ lụy pháp lý có thể phát sinh từ việc kết hôn, chung sống khi chưa đủ tuổi theo quy định. Có trường hợp khi vợ chồng yêu cầu ly hôn, qua lời khai tại Tòa án mới phát hiện những tình tiết liên quan đến việc chung sống như vợ chồng, sinh con khi một hoặc cả hai bên chưa đủ tuổi. Từ đó, cơ quan có thẩm quyền có thể phải xem xét dấu hiệu vi phạm pháp luật nếu hành vi có đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Phía sau những vụ việc như vậy không chỉ là vấn đề trách nhiệm pháp lý của người liên quan mà còn là tương lai của những đứa trẻ và sự ổn định của gia đình. Hậu quả của việc thiếu hiểu biết pháp luật về hôn nhân và gia đình đôi khi chỉ bộc lộ rõ khi mâu thuẫn phát sinh hoặc vụ việc được đưa ra giải quyết tại cơ quan có thẩm quyền.
Vì vậy, công tác tuyên truyền cần giúp người dân nhận biết đâu là giá trị văn hóa cần gìn giữ, đâu là những thói quen, quan niệm không còn phù hợp; đồng thời giải thích rõ hậu quả pháp lý và những ảnh hưởng có thể xảy ra đối với phụ nữ, trẻ em và gia đình. Nội dung tuyên truyền nên gắn với những tình huống thực tế, sử dụng ngôn ngữ dễ hiểu và hình thức phù hợp với đặc điểm từng địa bàn.
Đối với cộng đồng dân cư, có thể kết hợp trao đổi trực tiếp, tình huống thực tế và tài liệu ngắn gọn, dễ hiểu, chú ý cách diễn đạt tại những nơi có sự khác biệt về ngôn ngữ hoặc điều kiện tiếp cận thông tin. Vai trò của già làng, trưởng bản, người có uy tín và những người am hiểu phong tục địa phương cần được phát huy bởi họ hiểu ngôn ngữ, tâm lý, phong tục và quan hệ cộng đồng, qua đó giúp nội dung pháp luật được truyền đạt gần gũi, dễ tiếp nhận hơn.
Tại trường học, việc phối hợp với nhà trường và các đơn vị liên quan để tuyên truyền theo lứa tuổi cũng có ý nghĩa thiết thực. Học sinh cần được trang bị kiến thức về quyền học tập, quyền được bảo vệ, những hệ quả của tảo hôn và bạo lực, cũng như cách tìm kiếm sự hỗ trợ khi cần thiết.
Mục tiêu của công tác tuyên truyền là giữ gìn những giá trị tốt đẹp, từng bước thay đổi những thói quen, quan niệm không còn phù hợp, hướng tới xây dựng gia đình bình đẳng, có trách nhiệm và cộng đồng sống văn minh, thượng tôn pháp luật.
TGPL bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế
Trong các vấn đề liên quan đến tảo hôn, hôn nhân và gia đình, quyền trẻ em, bình đẳng giới, TGPL có vai trò quan trọng trong việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của phụ nữ, trẻ em và những người thuộc diện được TGPL, nhất là những người có hoàn cảnh khó khăn, hạn chế về điều kiện tiếp cận pháp luật.
Thông qua hoạt động tư vấn pháp luật, tham gia tố tụng và đại diện ngoài tố tụng, trợ giúp viên pháp lý giúp người dân hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của mình và có phương thức phù hợp để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp khi bị xâm phạm.
Đối với lĩnh vực hôn nhân và gia đình, TGPL không chỉ hỗ trợ khi tranh chấp đã phát sinh mà còn góp phần nâng cao nhận thức, phòng ngừa vi phạm pháp luật. Người dân được giải thích về điều kiện kết hôn, độ tuổi kết hôn, quyền tự quyết trong hôn nhân, quyền và nghĩa vụ của vợ chồng, trách nhiệm của cha mẹ đối với con, đồng thời được hướng dẫn nhận biết, ứng phó với các hành vi bạo lực gia đình, xâm hại phụ nữ và trẻ em. Đặc biệt, với những trường hợp có nguy cơ tảo hôn, việc tiếp cận thông tin pháp luật kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong ngăn ngừa những hệ lụy lâu dài về sức khỏe, học tập, kinh tế và trách nhiệm pháp lý.

Trợ giúp viên pháp lý tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp tại Tòa. (Ảnh: TGPLCB)
Trong quá trình giải quyết vụ việc tại Tòa án, trợ giúp viên pháp lý tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người được trợ giúp, giúp họ trình bày nguyện vọng, cung cấp tài liệu, chứng cứ, đưa ra yêu cầu và ý kiến theo quy định pháp luật. Đối với các vụ án ly hôn, tranh chấp về nuôi con, cấp dưỡng, tài sản chung, hoạt động này góp phần bảo đảm quyền lợi của phụ nữ và trẻ em được xem xét đầy đủ, khách quan, tránh để người yếu thế vì thiếu hiểu biết pháp luật hoặc không có điều kiện thuê luật sư mà phải chịu thiệt thòi.
Bên cạnh việc trực tiếp giải quyết vụ việc, Trung tâm còn phối hợp với chính quyền cơ sở, cơ quan tiến hành tố tụng, nhà trường và các tổ chức liên quan để truyền thông về TGPL. Qua đó, người dân được thông tin về đối tượng thuộc diện được trợ giúp, nơi có thể yêu cầu trợ giúp và cách thức tiếp cận dịch vụ này. Việc đưa thông tin pháp luật đến gần hơn với phụ nữ, trẻ em và người dân tộc thiểu số ở vùng sâu, vùng xa góp phần thu hẹp khoảng cách trong tiếp cận pháp luật.
Giá trị của TGPL không chỉ nằm ở việc tham gia bảo vệ quyền lợi trong một vụ việc cụ thể, mà còn ở việc giúp người dân hiểu pháp luật, biết tự bảo vệ mình và chủ động phòng tránh những rủi ro pháp lý. Qua đó, góp phần bảo vệ phụ nữ, trẻ em, xây dựng gia đình bình đẳng, tiến bộ và giữ gìn bản sắc văn hóa gắn với thượng tôn pháp luật.
Trong công tác TGPL, phía sau mỗi hồ sơ là hoàn cảnh và những vấn đề pháp lý cụ thể mà người dân cần được hỗ trợ. Điển hình là trường hợp chị H., một phụ nữ dân tộc thiểu số sinh sống tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
Hai vợ chồng chị H đã ly thân, người chồng khởi kiện yêu cầu ly hôn. Họ có hai con chung, cùng những vấn đề cần giải quyết liên quan đến việc nuôi con, cấp dưỡng, tài sản và nghĩa vụ trả nợ.
Trong buổi hòa giải đầu tiên, người chồng có người thân đi cùng, còn chị H chỉ có một mình. Theo người trợ giúp viên pháp lý, hoàn cảnh đó cho thấy chị đang phải đối diện với một bước ngoặt lớn của cuộc đời, trong khi những điều cần trình bày và quyền lợi cần bảo vệ chưa chắc đã dễ dàng nói thành lời.
Sau khi được phân công TGPL, người trợ giúp viên nghiên cứu hồ sơ, trực tiếp trao đổi để lắng nghe nguyện vọng của chị, đồng thời đến địa phương tìm hiểu, xác minh những vấn đề cần thiết. Qua quá trình làm việc, người trợ giúp viên hiểu thêm về hoàn cảnh của chị, phải đi làm để có thu nhập, lo cuộc sống, trả nợ và gửi tiền chăm sóc các con.
Từ hồ sơ và hoàn cảnh thực tế, người trợ giúp viên giải thích cho chị H. hiểu quyền, nghĩa vụ của các bên, phân tích những vấn đề pháp lý cần đặt ra và hướng dẫn chị xác định, trình bày yêu cầu bảo vệ quyền lợi của mình theo quy định, để đề nghị Tòa án xem xét nguyện vọng của mình theo quy định pháp luật.
Tòa án ban hành quyết định công nhận sự thỏa thuận của các đương sự. Theo quyết định, hai con chung được giao cho chị H trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục; người cha có nghĩa vụ cấp dưỡng hằng tháng cho mỗi con. Các bên cũng thỏa thuận về tài sản chung và nghĩa vụ trả nợ, trong đó người chồng có nghĩa vụ thanh toán cho chị H. một khoản tiền theo thỏa thuận.
Vụ việc cho thấy vai trò của TGPL trong việc giúp người dân hiểu và thực hiện quyền của mình trong quá trình giải quyết tranh chấp. Đối với chị H, việc được lắng nghe, giải thích và hướng dẫn thực hiện quyền yêu cầu phản tố đã giúp chị có thêm cơ sở để trình bày nguyện vọng, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bản thân và các con.
Từ câu chuyện này, có thể thấy trong những vụ việc gia đình, người trong cuộc có thể phải chịu nhiều áp lực và không dễ nhận biết đầy đủ các vấn đề pháp lý cần đặt ra. Vì vậy, người TGPL cần kiên nhẫn lắng nghe, nghiên cứu thận trọng và hướng dẫn để nguyện vọng của người được trợ giúp được thể hiện đúng cách, đúng quy định.

TGPL bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người yếu thế. (Ảnh: TGPLCB)
Bên cạnh vai trò của các cơ quan chức năng, già làng, trưởng bản, người có uy tín và những người am hiểu phong tục địa phương là cầu nối quan trọng giữa cơ quan chức năng với người dân. Với sự am hiểu ngôn ngữ, phong tục, tâm lý và quan hệ cộng đồng, họ có thể hỗ trợ truyền đạt nội dung pháp luật gần gũi, dễ tiếp nhận hơn.
Vai trò này cần được phát huy trong vận động các gia đình không tổ chức tảo hôn, tôn trọng quyền lựa chọn hôn nhân theo pháp luật, tạo điều kiện cho trẻ em đến trường, không dung túng bạo lực gia đình và kịp thời thông tin cho cơ quan có thẩm quyền khi phát hiện nguy cơ xâm hại quyền của phụ nữ, trẻ em. Người có uy tín cũng có thể góp phần vận động các gia đình sử dụng rượu bia có trách nhiệm, không để việc uống rượu ảnh hưởng đến lao động, kinh tế, chăm sóc con cái và quan hệ giữa các thành viên.
Tuy nhiên, việc hòa giải, vận động tại cộng đồng cần được thực hiện đúng giới hạn, không thay thế trách nhiệm của cơ quan có thẩm quyền và không trở thành sức ép buộc người bị bạo lực, bị xâm hại phải im lặng hoặc từ bỏ quyền lợi hợp pháp. Sự am hiểu phong tục cần được kết hợp với kiến thức pháp luật và tinh thần tôn trọng quyền con người.
Về sự chuyển biến nhận thức của người dân, đây là quá trình cần thời gian, sự kiên trì và cách làm phù hợp với từng nhóm đối tượng. Để đánh giá chính xác mức độ chuyển biến tại địa phương, cần căn cứ vào kết quả thực tế, phản hồi của người dân và số liệu theo dõi, tránh đưa ra nhận định chung khi chưa có đủ cơ sở.
Từ góc độ định hướng, thanh thiếu niên cần được trang bị kiến thức pháp luật từ sớm để hiểu quyền học tập, quyền được bảo vệ, điều kiện kết hôn theo pháp luật và trách nhiệm của bản thân đối với gia đình, cộng đồng. Đối với nam giới và các thành viên trong gia đình, cần tiếp tục nhấn mạnh bình đẳng giới là trách nhiệm chung; người chồng, người cha cần chia sẻ việc gia đình, quan tâm chăm sóc, giáo dục con cái và tôn trọng các thành viên khác.
Để vừa bảo tồn những giá trị văn hóa tốt đẹp, vừa từng bước thay đổi những tập quán có nguy cơ cản trở quyền của phụ nữ, trẻ em, cần thực hiện đồng bộ ba hướng. Để thực hiện đồng bộ, trước hết cần tiếp tục bảo tồn các giá trị tạo nên bản sắc và sức mạnh nội sinh của dân tộc như tiếng nói, chữ viết, lễ hội và tinh thần tương trợ cộng đồng. Song song đó, cần huy động sự tham gia của gia đình, nhà trường và người có uy tín nhằm kiên trì tuyên truyền, vận động bài trừ tảo hôn, bạo lực gia đình, định kiến giới, đồng thời xây dựng nếp sống lành mạnh, sử dụng rượu bia chừng mực và đề cao trách nhiệm gia đình. Cuối cùng, phải tăng cường khả năng tiếp cận TGPL cho người dân vùng sâu, vùng xa, bảo đảm hướng dẫn kịp thời các trường hợp có nguy cơ bị xâm hại đến đúng cơ quan thẩm quyền để bảo vệ an toàn và quyền lợi hợp pháp.
Giữ gìn bản sắc văn hóa không đồng nghĩa với việc duy trì mọi tập quán, cách ứng xử đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Những giá trị tốt đẹp cần được trân trọng, tiếp nối; những quan niệm, hành vi không còn phù hợp cần được giải thích, vận động thay đổi trên cơ sở tôn trọng pháp luật và quyền con người. Khi mỗi gia đình cùng đề cao trách nhiệm, bình đẳng và tôn trọng quyền của các thành viên, việc bảo tồn văn hóa sẽ có thêm nền tảng nhân văn, góp phần xây dựng cộng đồng đoàn kết, an toàn và phát triển bền vững.