Câu trả lời thật thà ấy là chỗ bắt đầu của bài viết này. Ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, khoảng cách giữa “đã tuyên truyền” và “người dân đã hiểu, đã làm theo” vẫn là khoảng cách lớn nhất của công tác phổ biến, giáo dục pháp luật (PBGDPL). Thu hẹp khoảng cách đó không chỉ là việc tổ chức thêm hội nghị, in thêm tờ rơi, mà là thay đổi cách nghĩ về chính công việc này: pháp luật chỉ thực sự là “điểm tựa” của đồng bào khi được nói bằng ngôn ngữ của họ, gắn với việc họ đang lo và được những người họ tin truyền lại.
Năm 2026 là một thời điểm đặc biệt để nhìn lại và làm khác. Luật PBGDPL mới đã được Quốc hội thông qua, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đề án riêng về PBGDPL cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, và tỉnh Phú Thọ sau hợp nhất đang bước vào giai đoạn 2026-2030 với bộ máy, địa bàn và nguồn lực đều mới. Từ thực tiễn của một tỉnh có hơn một triệu đồng bào dân tộc thiểu số, tôi muốn chia sẻ những gì đã làm được, những điểm nghẽn còn đó và 6 nhóm giải pháp mà chúng tôi đang theo đuổi.
Một địa bàn không thể “một mẫu cho tất cả”
Sau khi hợp nhất ba tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ mới có hơn 4 triệu dân, trong đó trên 1,015 triệu người là đồng bào dân tộc thiểu số thuộc 51 thành phần dân tộc, chiếm khoảng một phần tư dân số. Vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi của tỉnh gồm 91 đơn vị: 72 xã và 19 thôn thuộc 19 xã khác, với 1.195 thôn, bản. Đội ngũ người có uy tín trong cộng đồng có 2.170 người.
Những con số đó ẩn chứa ba đặc điểm chi phối toàn bộ cách làm PBGDPL. Thứ nhất, địa bàn rộng và chia cắt: một hội nghị ở trung tâm xã không đến được với bản xa, nơi hạ tầng thông tin còn yếu và sóng điện thoại chập chờn. Thứ hai, đa dạng về ngôn ngữ và tập quán: người Mường, người Dao, người Cao Lan, người Mông tiếp nhận pháp luật qua những lăng kính văn hóa khác nhau, và một bộ phận người cao tuổi, phụ nữ chưa thạo tiếng phổ thông. Thứ ba, nhu cầu pháp luật gắn chặt với sinh kế: đất đai, rừng, hôn nhân và gia đình, tín dụng, môi trường là những thứ bà con đụng đến hằng ngày; những nội dung xa đời sống sẽ trôi qua như nước chảy.
Từ ba đặc điểm ấy có thể rút ra một nguyên tắc giản dị: PBGDPL cho vùng đồng bào phải đặc thù, sát thực tiễn và không thể “một mẫu cho tất cả”. Cách làm phù hợp với phường ven đô chưa chắc phù hợp với bản người Mông ở Pà Cò; một tài liệu hay cho cán bộ xã chưa chắc dùng được cho người có uy tín ở thôn.
Đã làm được nhiều về khối lượng, còn nghẽn ở chiều sâu
Công bằng mà nói, những năm qua các địa phương trước hợp nhất đã làm được không ít. Tính từ năm 2019 đến nay đã có hơn 1.300 hoạt động PBGDPL tại cơ sở, gần 122.000 ấn phẩm, cẩm nang pháp luật được phát hành. Trên 94% khu dân cư vùng đồng bào đạt chuẩn an toàn về an ninh trật tự; nhiều hủ tục đã lùi dần.
Sau hợp nhất, cách làm của ngành Dân tộc và tôn giáo của tỉnh đã có chuyển biến rõ: từ tuyên truyền chung sang các lớp, hội nghị theo chuyên đề và theo từng nhóm đối tượng. Chỉ từ giữa năm 2025 đến nay, Trung tâm Dịch vụ hỗ trợ vùng dân tộc đã mở 127 lớp cho gần 7.000 học viên về phòng, chống ma túy, tác hại của rượu bia, bảo vệ môi trường trong chăn nuôi, trồng trọt, bảo vệ và phòng cháy rừng. Hơn 1.200 lượt người có uy tín được cung cấp thông tin, bồi dưỡng; gần 2.800 lượt chức sắc, tín đồ và cán bộ dự các hội nghị pháp luật về tín ngưỡng, tôn giáo. Riêng tháng 11/2026, 17 hội nghị phổ biến pháp luật và chính sách dân tộc đang diễn ra tại 17 xã cho gần 1.200 đại biểu; 45.000 tờ rơi, hơn 6.400 sổ tay được đưa về từng xã; và lần đầu tiên tỉnh tổ chức cuộc thi trực tuyến “Tìm hiểu pháp luật về chính sách dân tộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi” cho mọi công dân từ 12 tuổi trở lên.
Nhưng chính khi nhìn vào những con số ấy, chúng tôi thấy rõ điểm nghẽn không nằm ở khối lượng mà ở chất lượng, độ phù hợp và năng lực của đội ngũ ở cơ sở. Nội dung và cách truyền đạt còn rập khuôn, nặng về đọc văn bản; tài liệu bằng tiếng dân tộc còn ít; nhiều hoạt động vẫn lồng ghép, chưa thành chuyên đề riêng nên khó đo đếm. Đội ngũ trực tiếp làm công tác này ở cấp tỉnh rất mỏng: cả Sở mới có hai báo cáo viên pháp luật cấp tỉnh. Và điều đáng suy nghĩ nhất: từ năm 2021 đến đầu năm 2025, các địa bàn vẫn ghi nhận 235 cặp tảo hôn. Tảo hôn không phải vì thiếu hội nghị về Luật Hôn nhân và gia đình; nó cho thấy thông điệp pháp luật chưa chạm được vào tập quán, vào người quyết định trong gia đình, dòng họ.
Nói cách khác, thước đo cũ - đã tổ chức bao nhiêu cuộc, phát bao nhiêu tài liệu - không còn đủ để trả lời câu hỏi người dân đã thay đổi điều gì.
Thời cơ từ những căn cứ mới
Năm 2026 mang lại cho công tác này những căn cứ mà nhiều năm trước chưa có. Luật PBGDPL số 12/2026/QH16, được Quốc hội thông qua ngày 23/8/2026 và có hiệu lực từ ngày 01/3/2027, đặt người dân vào vị trí trung tâm: Nhà nước có trách nhiệm bảo đảm quyền được thông tin pháp luật, với ưu tiên rõ ràng cho đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi và các nhóm yếu thế, không chỉ bằng ngôn ngữ phổ thông mà cả tiếng dân tộc và các phương tiện số. Luật cũng mở đường cho xã hội hóa, cho các mô hình mới và cho việc đánh giá bằng hiệu quả thay vì số lượng.
Trước đó, ngày 03/02/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 233/QĐ-TTg phê duyệt Đề án PBGDPL cho đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026–2035. Đây là lần đầu tiên công tác này có một đề án riêng ở tầm quốc gia, với chỉ tiêu cụ thể và nguồn lực gắn với Chương trình mục tiêu quốc gia. Tỉnh Phú Thọ đã cụ thể hóa bằng Kế hoạch số 240/KH-UBND ngày 23/6/2026, giao Sở Dân tộc và Tôn giáo làm cơ quan thường trực, với hai chặng mục tiêu: đến năm 2030, khoảng 50% người dân vùng đồng bào được PBGDPL phù hợp, 30% hoạt động được thực hiện bằng tiếng dân tộc, một nửa số hoạt động qua kênh số; đến năm 2035 các tỷ lệ này nâng lên 70%, 50% và 80%. Kèm theo là mười lăm nhóm nhiệm vụ, từ biên soạn tài liệu song ngữ, bồi dưỡng 650 rồi 1.300 cán bộ nòng cốt, mô hình “Luật sư về với bản làng”, đến rà soát các hủ tục trong giai đoạn 2026-2028.
Để chuẩn bị thi hành Luật mới, Ủy ban nhân dân tỉnh tiếp tục ban hành Kế hoạch số 404/KH-UBND ngày 09/10/2026, với lộ trình rõ ràng: rà soát văn bản trước ngày 20/12/2026; kiện toàn Hội đồng phối hợp PBGDPL cấp tỉnh và cấp xã trước ngày 01/3/2027; công nhận lại báo cáo viên, tuyên truyền viên trước ngày 20/4/2027; và trình Hội đồng nhân dân tỉnh chính sách hỗ trợ riêng trong năm 2027.
Như vậy, lần đầu tiên công tác PBGDPL vùng đồng bào ở Phú Thọ có đủ 4 trụ: luật mới, đề án chuyên biệt, kế hoạch của tỉnh và nguồn lực từ chương trình mục tiêu. Vấn đề còn lại là cách làm.
6 nhóm giải pháp để pháp luật đến được với dân
Từ thực tiễn của tỉnh, chúng tôi xác định 6 nhóm giải pháp. Chúng trả lời bốn câu hỏi rất đời thường: nói gì và nói thế nào; ai nói; nói để làm gì; và làm sao biết đã có kết quả.
Một là đổi mới nội dung và phương thức theo hướng “đúng, trúng, dễ hiểu, thiết thực”. Đúng là đúng quy định hiện hành, lấy từ nguồn chính thống. Trúng là trúng vấn đề bà con đang cần: đất đai, rừng, tảo hôn, tín dụng đen, lừa đảo trên mạng, xuất khẩu lao động. Dễ hiểu là nói bằng câu chuyện, tình huống, tiểu phẩm, bằng tiếng Mường, tiếng Dao, tiếng Cao Lan khi cần, thay vì đọc điều khoản. Thiết thực là sau buổi tuyên truyền người dân biết phải làm gì, đến đâu, gặp ai. Các hình thức cần gắn với sinh hoạt cộng đồng, lễ hội, ngày hội đại đoàn kết, phiên chợ - nơi bà con đã có mặt sẵn.
Hai là phát huy vai trò chủ thể của Nhân dân và lực lượng nòng cốt ở cơ sở. Người dân tin người mà họ tin. 2.170 người có uy tín, các già làng, trưởng dòng họ, hòa giải viên, bí thư chi bộ là những “cầu nối” mà không tài liệu nào thay thế được. Họ cần được bồi dưỡng thường xuyên, được cung cấp tài liệu ngắn gọn, và được tôn vinh khi làm tốt. Cùng với đó là đưa PBGDPL vào hương ước, quy ước, vào sinh hoạt của chi hội phụ nữ, đoàn thanh niên, để pháp luật trở thành chuyện của thôn, bản chứ không chỉ là chuyện của cán bộ đến rồi đi.
Ba là ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số. Hãy đưa pháp luật vào chiếc điện thoại của bà con: video ngắn song ngữ, infographic, hỏi - đáp trên Zalo thôn, loa truyền thanh phát vào giờ bà con ở nhà; vận hành thực chất 88 điểm hỗ trợ đồng bào ứng dụng công nghệ thông tin tại xã; tổ chức thi trực tuyến như cuộc thi đang diễn ra. Nhưng chuyển đổi số không được bỏ lại người chưa dùng được điện thoại thông minh: với người cao tuổi, phụ nữ ở bản xa, kênh trực tiếp và người có uy tín vẫn là kênh chính.
Bốn là gắn PBGDPL với trợ giúp pháp lý và giải quyết sinh kế. Pháp luật có giá trị khi giúp người dân giải quyết được việc của mình. Mỗi buổi tuyên truyền nên có một bàn tư vấn; các đợt trợ giúp pháp lý lưu động nên về tận thôn, bản; mô hình "Luật sư về với bản làng" trong Đề án 233 cần được triển khai sớm. Khi một hộ được hướng dẫn làm xong giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, hay một gia đình được hòa giải thành công tranh chấp ranh giới rừng, cả bản sẽ hiểu pháp luật là gì hơn mọi hội nghị.
Năm là nâng cao năng lực đội ngũ làm công tác này, nhất là ở cấp xã. Sau sắp xếp, cấp xã gánh phần lớn công việc mà cấp huyện trước đây đảm nhiệm. Cán bộ làm công tác dân tộc, tư pháp xã, báo cáo viên, tuyên truyền viên phải "nắm chắc luật, hiểu địa bàn, thạo tiếng, gần dân". Điều đó đòi hỏi bồi dưỡng theo chương trình khung của Đề án 233, ưu tiên người biết tiếng dân tộc, và có chế độ thỏa đáng để họ yên tâm làm việc lâu dài. Hội nghị tập huấn do Cục Phổ biến, giáo dục pháp luật và Trợ giúp pháp lý phối hợp tổ chức tại Phú Thọ vừa qua là một cách làm cần được duy trì.
Sáu là phối hợp liên ngành và đánh giá bằng hiệu quả. Sở Dân tộc và Tôn giáo, Sở Tư pháp, Mặt trận, Công an, ngành nông nghiệp, giáo dục cùng làm trên một kế hoạch, cùng một bộ chỉ báo. Và chỉ báo đó phải đo chuyển biến của người dân: số cặp tảo hôn giảm bao nhiêu, số vụ việc hòa giải thành, số hộ biết tìm đến trợ giúp pháp lý, số người trả lời đúng khi được hỏi lại sau một tháng. Công tác kiểm tra, giám sát cần đi theo hướng đó, thay vì chỉ đếm biên bản hội nghị.
Thước đo cuối cùng
Trở lại câu chuyện ở Thu Cúc. Nếu buổi hội nghị ấy được mở đầu bằng một vụ tranh chấp đất rừng có thật trong xã, được người có uy tín kể lại bằng tiếng Mường, kết thúc bằng một bàn tư vấn để bà con mang hồ sơ đến hỏi, và một tháng sau có người quay lại hỏi xem ai đã làm được gì, thì câu trả lời của ông trưởng thôn hẳn đã khác.
Mục tiêu cuối cùng của công tác PBGDPL không phải là để người dân thuộc luật, mà là để pháp luật trở thành điểm tựa: khi có tranh chấp, bà con biết tìm đến đâu; khi có kẻ lừa đảo, bà con biết từ chối; khi con gái 16 tuổi được dạm hỏi, gia đình biết nói không. Chúng tôi tóm cách làm của mình trong một công thức dễ nhớ: một mục tiêu, ba dễ, sáu giải pháp. Một mục tiêu là pháp luật thành điểm tựa của đồng bào. Ba dễ là dễ hiểu, dễ nhớ, dễ làm theo. Sáu giải pháp là sáu việc đã nói ở trên, không việc nào đứng một mình.
Luật mới đã có, đề án đã có, kế hoạch của tỉnh đã có. Phần còn lại thuộc về những người trực tiếp đứng trước bà con ở từng thôn, bản: báo cáo viên, tuyên truyền viên, cán bộ xã, người có uy tín. Họ cần được trang bị, được tin cậy và được đo bằng đúng thước đo: không phải đã nói bao nhiêu, mà người dân đã thay đổi điều gì.
Hoàng Anh - Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Phú Thọ