Cuộc cải cách môi trường kinh doanh 'chưa từng có'

Nhịp làm việc này kéo dài suốt hơn hai tuần cuối tháng 4.

Chính phủ sau đó ban hành liên tiếp 8 nghị quyết, bãi bỏ hàng trăm thủ tục hành chính và gần 900 điều kiện kinh doanh.

"Đó là thời gian ngắn kỷ lục trong việc ban hành văn bản. Khối lượng công việc với cán bộ ngành tư pháp cũng như của các bộ ngành khác lớn chưa từng có khi phải vừa rà soát, vừa đề xuất phương án thay thế, vừa thực thi ngay lập tức", Phó cục trưởng Cục Kiểm soát thủ tục hành chính (Bộ Tư pháp) Thái Thị Hải Yến đánh giá.

Nhưng đằng sau các con số, mục tiêu sâu xa được kỳ vọng là thay đổi cách Nhà nước quản lý: từ kiểm soát bằng cấp phép sang quản lý dựa trên tiêu chuẩn và hậu kiểm.

15 ngày đêm thần tốc

Một tuần sau khi Chính phủ nhiệm kỳ mới được kiện toàn, chiều 13/4, Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp Thường trực Chính phủ về cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện kinh doanh.

Thủ tướng Lê Minh Hưng chủ trì cuộc họp của Thường trực Chính phủ họp bàn về giải pháp cải cách, cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh, ngày 13/4. Ảnh: VGP

Thông điệp được đưa ra: Những điều kiện kinh doanh không cần thiết "đương nhiên phải cắt giảm". Nhưng theo Thủ tướng, mục tiêu không dừng ở việc giảm số lượng giấy phép hay thủ tục, mà phải giảm thực chất thời gian và chi phí tuân thủ của người dân và doanh nghiệp.

Điều khiến các bộ, ngành phải lập tức tăng tốc là thời hạn thực hiện. Thay vì chờ hết quý II như kế hoạch, Thủ tướng yêu cầu đến ngày 20/4, các đơn vị phải hoàn thành phương án cải cách để Chính phủ xem xét, thông qua ngay trong tháng.

Bộ, ngành chỉ còn một tuần.

Từ ngày 14/4, cả hệ thống bước vào một cuộc tổng rà soát quy mô lớn về thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý.

Sau 15 ngày, Chính phủ ban hành 8 nghị quyết, bãi bỏ 184 thủ tục hành chính, phân cấp 134 thủ tục từ Trung ương về địa phương, đơn giản hóa 349 thủ tục và cắt giảm 890 điều kiện kinh doanh. Theo tính toán của Chính phủ, các thay đổi này có thể giúp giảm khoảng 50% thời gian thực hiện và chi phí tuân thủ của người dân, doanh nghiệp so với năm 2024.

Chiến dịch chưa dừng lại. Ngay sau đợt cải cách đầu tiên, Chính phủ tiếp tục ban hành thêm ba nghị quyết khác, cắt giảm 60 ngành nghề kinh doanh có điều kiện, bãi bỏ thêm 290 thủ tục hành chính và loại bỏ thêm 691 điều kiện kinh doanh.

"Không viện cớ đặc thù để né tránh cải cách", Phó thủ tướng Nguyễn Văn Thắng nhấn mạnh tại cuộc họp với Bộ Tài chính giữa tháng 4, không lâu sau khi Chính phủ mới đi vào hoạt động.

Tinh thần này nhanh chóng được lan tỏa tới các bộ, ngành.

Các Phó thủ tướng trực tiếp làm việc với từng cơ quan để rà soát từng thủ tục, từng giấy phép và từng ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Nhiều lĩnh vực vốn được xem là "điểm nghẽn" kéo dài của môi trường đầu tư, như phòng cháy chữa cháy, đánh giá tác động môi trường, xây dựng hay quản lý chuyên ngành, đều được yêu cầu xem xét lại theo hướng giảm tiền kiểm, tăng hậu kiểm.

Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh nghe báo cáo về nội dung phục vụ cuộc họp Thường trực Chính phủ về cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư, kinh doanh, ngày 13/4. 

Đối với những người trực tiếp tham gia quá trình này, áp lực không chỉ là khối lượng công việc, mà còn là tốc độ xử lý.

Phó cục trưởng Cục Kiểm soát thủ tục hành chính (Bộ Tư pháp) Thái Thị Hải Yến nói, lượng công việc của các bộ ngành lớn chưa từng có khi phải vừa rà soát, vừa đề xuất phương án thay thế, vừa thực thi ngay lập tức.

"Hằng ngày, buổi chiều họp thì đêm chúng tôi phải làm báo cáo thẩm định", bà Yến kể. Để thuận tiện khi trao đổi công việc, các bộ cử cán bộ đến trụ sở Bộ Tư pháp, "đóng chốt" từ sáng sớm đến hơn 23h.

Vì sao cần tốc độ?

Những đợt cải cách trước chủ yếu nhằm đơn giản hóa thủ tục hành chính, lần này Chính phủ lựa chọn một mục tiêu lớn hơn: tạo dư địa cho tăng trưởng trong giai đoạn nền kinh tế đặt tham vọng tăng tốc, theo đánh giá của các chuyên gia.

Cảng Lạch Huyện - Hải Phòng. Ngày 22/1/2025. Ảnh: Lê Tân

Khi mục tiêu tăng trưởng được nâng lên mức hai con số trong những năm tới, cải cách thể chế trở thành yêu cầu cấp bách. Sau quyết tâm đẩy nhanh tiến độ là nhận định rằng "rừng" thủ tục và chi phí tuân thủ đang trở thành một trong những điểm nghẽn lớn nhất của môi trường đầu tư, sản xuất và kinh doanh.

Nhiều năm quan sát thị trường Việt Nam, ông Kris Wang, Giám đốc Quốc gia EBC Financial Group tại Australia cho rằng Việt Nam từ lâu đã có nhiều lợi thế như ổn định kinh tế vĩ mô, chi phí cạnh tranh và tiềm năng tăng trưởng. Tuy nhiên, một trong những nguyên nhân khiến nhiều doanh nghiệp nước ngoài vẫn dè dặt là thời gian xử lý thủ tục kéo dài, quy định chồng chéo giữa các bộ, ngành và sự thiếu nhất quán trong thực thi chính sách ở các địa phương.

"Nếu thời gian phê duyệt dự án kéo dài hoặc quy định thay đổi thiếu nhất quán giữa các địa phương, doanh nghiệp sẽ rất khó hoạch định vốn và chiến lược mở rộng", ông nói, thêm đánh giá rằng, tốc độ ra quyết định quan trọng không kém các ưu đãi về thuế.

Ở góc nhìn của doanh nghiệp trong nước, ông Phan Minh Thông, Chủ tịch Tập đoàn Phúc Sinh, cho rằng chi phí lớn nhất của doanh nghiệp nhiều khi không phải vốn, mà là thời gian.

Dẫn ví dụ, ông nói, để xây dựng một nhà máy, doanh nghiệp phải lần lượt hoàn thành hàng loạt thủ tục liên quan đến đất đai, môi trường, phòng cháy chữa cháy, xây dựng và chất lượng sản phẩm... Ngay cả với những doanh nghiệp đã có kinh nghiệm đầu tư, mỗi dự án vẫn có thể mất từ một đến hai năm chỉ để hoàn tất các loại giấy phép cần thiết.

"Mất tiền còn hoạch định được, còn mất thời gian thì vô biên", ông nói.

Nhà máy sản xuất cà phê và tiêu tiệt trùng của Phúc Sinh tại Bến Cát, TPHCM. Ảnh: Phúc Sinh

Khoảng thời gian chờ đợi ấy không chỉ làm tăng chi phí, mà còn làm mất cơ hội. Theo ông Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội (Hanoisme), một thủ tục kéo dài thêm vài tháng có thể chỉ làm tăng chi phí tài chính đối với doanh nghiệp lớn. Nhưng với doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể đồng nghĩa với việc mất khách hàng, mất dòng tiền, thậm chí đánh mất cơ hội tồn tại trên thị trường.

"Doanh nghiệp nhỏ và vừa thường không thiếu khát vọng hay ý tưởng, nhưng dễ bị tổn thương bởi chi phí thủ tục, thời gian chờ đợi và sự không thống nhất giữa các cấp, các ngành", ông nói.

Do đó, theo chuyên gia, trong dài hạn, lợi thế cạnh tranh của Việt Nam không chỉ đến từ chi phí thấp, mà đến từ việc trở thành một nền kinh tế có khả năng triển khai nhanh. Đây cũng là yếu tố quyết định Việt Nam có thể bước lên nhóm thị trường thu hút dòng vốn chất lượng cao trong chu kỳ tăng trưởng tiếp theo không.

Theo Bộ Tư pháp, các phương án cắt giảm vừa được thông qua dự kiến giúp giảm hơn 51.000 ngày thực hiện thủ tục và tiết kiệm khoảng 23.000 tỷ đồng chi phí tuân thủ mỗi năm cho người dân và doanh nghiệp.

Cải cách không chỉ là 'giảm thủ tục'

Nhìn từ những con số, cuộc cải cách vừa qua có thể được hiểu đơn giản là bãi bỏ hàng trăm thủ tục hành chính và hàng nghìn điều kiện kinh doanh. Nhưng với những người trực tiếp xây dựng chính sách, đó mới chỉ là phần dễ nhìn thấy.

Cải cách lần này không chỉ nhằm rút ngắn danh mục thủ tục, mà còn thay đổi cách vận hành của cả hệ thống. Hải quan, lĩnh vực tác động tới hầu hết doanh nghiệp xuất nhập khẩu, cho thấy rõ thay đổi này. Ngành đã cắt giảm, đơn giản hóa 78 thủ tục hành chính, chiếm 34% tổng số quy định.

Theo ông Đào Duy Tám, Trưởng ban Quản lý giám sát về hải quan (Cục Hải quan), cơ quan này chuyển từ quản lý dựa trên hồ sơ sang dựa trên dữ liệu, tức chủ động khai thác thông tin từ các cơ sở dữ liệu quốc gia thay vì yêu cầu doanh nghiệp nộp lại giấy tờ Nhà nước đã có. Với các lô hàng luồng xanh, hiện chiếm khoảng 70%, thời gian thông quan chỉ tính bằng giây khi hệ thống tự động kiểm tra và chấp nhận tờ khai.

Nhiều thủ tục cấp phép cũng được thay bằng cơ chế thông báo, tự công bố đủ điều kiện kết hợp hậu kiểm. Chẳng hạn, đại lý làm thủ tục hải quan trước đây phải nộp hồ sơ, chờ thẩm định, kiểm tra thực tế và chờ quyết định công nhận; nay chỉ cần gửi thông báo qua hệ thống trực tuyến trước khi hoạt động nếu đáp ứng tiêu chuẩn. Quy trình xin cấp hoặc gia hạn mã số đại lý nhờ đó rút từ 7-10 ngày xuống còn 3 ngày.

"Doanh nghiệp giảm chi phí in ấn, sao y, lưu trữ hồ sơ, đồng thời rút ngắn thời gian chuẩn bị hồ sơ và thời gian đi lại, chờ đợi", ông Tám nói.

Nhưng cắt giảm tiền kiểm cũng đặt ra yêu cầu mới. Ông Tám thừa nhận khi đại lý được thay mặt chủ hàng khai báo mà không giám sát chặt sau cấp phép, có thể phát sinh rủi ro về phạm vi ủy quyền, ảnh hưởng tới phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại. "Cùng với đơn giản hóa thủ tục, cơ quan hải quan phải tăng cường hậu kiểm, ứng dụng công nghệ số để kiểm soát rủi ro", ông nói.

Thứ trưởng Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh đánh giá cuộc cải cách có cách tiếp cận "hoàn toàn khác trước" khi chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Nếu trước đây doanh nghiệp phải xin phép trước cho hầu hết hoạt động, thì nay Nhà nước xác lập tiêu chuẩn, quy chuẩn rõ ràng; doanh nghiệp chủ động thực hiện và chịu trách nhiệm trước pháp luật. Khi đáp ứng đủ tiêu chuẩn, doanh nghiệp được tự quyết định hoạt động mà không cần xin phép, chỉ thông báo để phục vụ hậu kiểm.

"Mỗi thủ tục cắt giảm xong không có nghĩa Nhà nước thôi quản lý, mà phải thiết kế ngay công cụ khác để quản lý", ông Tịnh nói.

Đánh giá cao quyết tâm cải cách, song các chuyên gia cũng cảnh báo rủi ro nếu việc cắt giảm diễn ra quá nhanh nhưng thiếu đồng bộ.

Theo ông Nguyễn Quang Huy, nguy cơ đầu tiên là xuất hiện khoảng trống hoặc chồng chéo pháp lý trong giai đoạn chuyển tiếp khi nhiều quy định được sửa đổi cùng lúc. Ông cũng lưu ý nếu cắt giảm thủ tục nhưng năng lực hậu kiểm chưa theo kịp, có thể phát sinh vi phạm về môi trường, an toàn kỹ thuật hoặc cạnh tranh không lành mạnh.

Ông Mạc Quốc Anh đề cập nguy cơ "cắt giảm trên giấy", khi cải cách ở Trung ương nhanh hơn thực thi tại địa phương. Có trường hợp bỏ giấy phép này nhưng phát sinh biểu mẫu hoặc yêu cầu kỹ thuật khác, khiến doanh nghiệp không thấy nhẹ hơn. Hoặc cán bộ vì sợ trách nhiệm vẫn yêu cầu thêm hồ sơ cho "chắc chắn".

Ở khía cạnh này, chuyên gia từ EBC Financial Kris Wang đánh giá cải cách không đồng đều giữa các cấp là rủi ro phổ biến. Khi đó, nhiều thủ tục ở cấp trung ương được cắt giảm nhưng lại phát sinh thêm yêu cầu ở cấp dưới hoặc chuyển thành các dạng "hướng dẫn nội bộ", khiến doanh nghiệp vẫn phải chịu chi phí tuân thủ tương tự.

Theo đó, ông đề xuất Việt Nam xây dựng cơ chế đánh giá độc lập từ phía doanh nghiệp và nhà đầu tư, thay vì chỉ đo lường bằng số lượng văn bản được cắt giảm. Ngoài ra, số hóa quy trình hành chính sẽ đóng vai trò then chốt. Khi toàn bộ quy trình được thực hiện trên nền tảng số và có khả năng truy vết, nguy cơ phát sinh thủ tục không chính thức sẽ giảm đáng kể.

Bên cạnh đó, việc chuyển tư duy quản lý từ "tiền kiểm" sang "hậu kiểm" cần song hành cùng cơ sở dữ liệu, năng lực giám sát và tính minh bạch. Nếu không, thị trường có thể đối mặt với rủi ro "nới lỏng trên giấy nhưng kiểm tra bất ngờ trong thực tế", làm giảm niềm tin của doanh nghiệp.

"Cải cách chỉ thực sự thành công khi doanh nghiệp cảm thấy việc vận hành dễ hơn, nhanh hơn và ít tốn kém hơn", ông Kris nói thêm.

Theo VNExpress